مربوب ومدبّر ومعلّم استعمال گرديده ، وبهمين دليل ربّ العالمين تالي تلو اسم جامع اللّه است ، واگر بر وفق مذاق أهل عرفان ومعارف صاحبان كشف وشهود اظهارنظر كنيم ؛ هر اسمى از أسماء در هر مظهر ومجلاى معيّنى ظاهر گردد ، آن اسم عبارت از ربّ آن مظهر ومجلى خواهد بود ، وبهمين دليل اسم ربّ در ظهور بمظاهر گوناگون امكاني جانشين اسم خاصّ آن ميباشد ؛ وفىالمثل اگر كسى مظهر ومجلاى يك يا دو ويا چند اسم مانند عالم وعلّام گردد ، ويا مجلاى ظهور اسم حكيم وعزيز وهادي ونافع ومؤمن وخافض وحسيب وعفوّ وحفيظ ومحصى ولطيف وجز اينها شود ؛ هريك از اين أسماء مختلف ، ربّ آن مظهر گرديده ومظهر ياد شده مربوب يا تحت سلطنت وتصرّف وحاكميّت آنربّ واقع است ولذا أنبياء ورسل وبويژه خاتم آن يا رسول عظيمالشأن اسلام وأئمة وأوصياء معصومين ( ع ) ؛ هريك مظهر چندين اسم الهى بوده وحتّى بايد عقيدة داشت كه مجلى ومظهر جميع أسماء اللّه ، هيچ كس غير از حضرت خاتم أنبياء ( ص ) وائمّه وحضرت زهراء - سلام اللّه وصلاته عليهم أجمعين - نبوده ونخواهد بود ، ونكتهء لطيفى كه ناظر بربّ بودن حضرت حقّ از أزل الآزال ميباشد ، سخنان ائمّهء معصومين است كه فرمودهاند : « ربّا إذ لا مربوب » وچون ربّ بدون مربوب ، محلّ تأمّل ونظر است ، بايد دانست كه خداوند متعال قبل از خلقت مربوبين خود بصفت ربّ موسوم بود ؛ زيرا أشياء مخلوقه از أمر تا خلق ، پيش از وجود خارجي ، در وجود علمي حضرت حقّ - تعالى شأنه الأجلّ - معلوم أو بودهاند وسپس با تحقّق از وجود علمي وعين ثابت خود ، بخارج وموجوديّت آنها ؛ بمربوب بودن حقيقي وعيني واقعي رسيدهاند ، ولذا در گفتار معصومين شيعه - عليهم آلاف التّحية والثّناء - بايد با تأمّل وتدبّر كافى نگريست ، ومعناى عبارت آن بزرگواران : « في الأزل عالم ولا معلوم وقادر ولا مقدور » همين وجود علمي معلوم ومقدور است كه در خارج عدم محض بوده ونشانى از وجود نداشتهاند .
نكتهء ديگر اينكه اسم مبارك ربّ العالمين دلالت بر اين معنى دارد كه جميع عالميان امرى وخلقي در بقاء وتربيت وحدوث بحضرت واجبالوجود نيازمند ذاتي بوده ودر واقع ممكن در جميع جهات وجودي واستكمالى وحركت صعودى خود محتاج بواجبالوجود است واختلافنظر در اينكه آيا ممكن از حيث امكان خود نيازمند بواجب است ويا از لحاظ حدوث ، ويا بقول برخى از متكلّمان بجهت امكان وحدوث وشطرا وشرطا ؛ امّا در أصل احتياج ترديدى نبوده وقول حقّ در چهار نظريّهء مزبور
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 705
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص٧٠٥