سعدى عليه الرّحمه فرمايد :
عالم وعابد وصوفي ، همه طفلان رهند * مرد اگر هست ، بجز عالم ربّانى نيست
بعضي از لغتنويسان ، ربّانى را بمعنى متألّه وعارف باللّه وراسخ در علم دين وعامل بدان ومعلّم عاليقدر وواجد درجات ومراتب عاليه در علوم اسلامى ومعارف حقّهء الهى دانند ؛ وكلمهء ربّانى را بمعنى « حبر » هم ضبط كردهاند ومراد از حبر كسى است كه صفحهء ذهن أو از علوم عقلي ومعارف اسلامى پر وسياه شده باشد ؛ زيرا حبر بمعنى مركّب سياه آمده ولذا گويند فلانى حبر امّت اسلام است ، يعنى نفس أو از علوم أصولي وفروع ومعارف الهى مانند صفحهاى پر از نوشته وسراسر سياه ميباشد كه رنگى برتر از آن نيست ، ومقصود از اين سياهى مدح است ونه قدح وذمّ ؛ يعنى بسيار مسلّط ومتبحّر وجامع ؛ وربّان مانند ريّان ، صيغهء مبالغهء در علم ربوبيّت است ؛ وسيبويه در الكتاب گويد :
الف ونون را بر ربّ اضافه كردهاند واز آن ارادهء تخصيص بعلم ربّ شده ، ودر معناى علوم غير مربوط بربّ استعمال نگرديده است ؛ وبرخى آنرا عبرى وسريانى دانستهاند ؛ زيرا علماء بسيار متبحّر ديانت يهود وكليمي را « حبر » گفتهاند كه به أحبار جمع بسته شده ونيز « ربانيّون » هم علماء دين موسى - على نبيّنا وآله وعليه السّلام - را ناميدهاند ، كه در كتاب تورات وتفاسير واحكام شريعت موسى كليم اللّه بسيار پرمايه وداراى تبحّرند ؛ بطوريكه أديب الممالك فراهانى رحمة اللّه عليه سروده است : « ربيّون گفتند ونيوشيدند أحبار » معلوم ميشود كه مرتبهء ربّانيّون كه أديب الممالك بضرورت قالب عروضى آنرا با تخفيف « ربيّون » آورده ، از أحبار برتر بوده است . بارى ، ابن منظور افريقى صاحب « لسان العرب » ربوب را جمع ربّ دانسته ومربوب را مملوك وبندگان خدا را « مربوبون » يعنى مملوكان آورده ، وربّ بالمكان ، يعنى لزم وملازم مكاني شدن وابن دريد در جمهرهء خود گويد : ربّ بالمكان ، أي أقام به ، وربّ الأمر يربّه ربّا وربابة ، أي اصلحه ، وربّ القوم ، سائسهم ، أي كان فوقهم ، وامراء النّاس وسادتهم ؛ وربّ بمعناى ولىّ كودك وسرپرست أو پس از فوت پدر يا قيّم صغار هم بكار رفته وگويند :
ربّ ولده ، والصّبىّ يربّه ربّا وربّاه ، أي أحسن القيام عليه ووليّه ، ولذا ربيب وربيبه دختر وپسرى را گويند كه تحت تربيت ناپدرى خود بزرگ شوند ؛ اعمّ از آنكه يتيم باشند ويا پدرشان مفقود گرديده باشد ، وبهمين دليل ربيب را بمعناى مربوب ، ورباب را بمعنى عهد وميثاق وبر وزن كتاب آوردهاند ، وربيبه گوسفند خانگى را گويند وكلمهء « ربّ
و