است واز سوى ديگر نيز حامد با جذب محمود بسوى أو ميرود وخودبخود امر انجذاب محقّق ميگردد وفعل وانفعال بودن حمد از اين حيث ميباشد . گروهى هم حمد وثناء الهى را تنها از مقولهء انفعال دانند ونه فعل ، وفرقهاى نيز آنرا منتزع از فعل حامد وانفعال محمود شناسند كه هريك داراى جهت نقص وردّى خاصّ بوده وبقول مرحوم آية اللّه وفيلسوف محقّق عصّار تهرانى ؛ حقّ اينستكه حمد را عين حضور حامد در نزد محمود دانسته واز حدود مقولات خارج كنيم ، وآنرا همانند وجود مقول بتشكيك وداراى مراتب ونقص وكمال شناسيم ودر اينصورت حمد در مراتب نقصان وضعف ميتواند داخل در يكى از مقولات گردد . مانند اينكه اگر حمد را از جنس علم حامد به صفات كمالى محمود پنداريم ، از مقولهء اضافه بوده وبدين توصيف ربط آن بمعلوم يا نعم وفضل واحسان محمود وثناء محمود بر كمالات اوست ، واگر به تنزيه محمود از صفات سلبى تعلّق گيرد ؛ علم حامد عين تسبيح أو بوده وبهروجه داخل مقولهاى از فعل وانفعال واضافه ميباشد ؛ وبرخى گويند علم داخل در مقولات نبوده ودر شمار وجود ونور است ؛ پس بهمين ملاحظه داراى مراتب تشكيكى است وهر مرتبهاى از آن از حيث نقص وكمال وشدّت وضعف وغيره ، مقيّد ومحدود وبماهيّتى موصوف ميگردد .
بنابراين ، اگر حمد بسبب شدّت وضعف مراتب آن ، مقيّد بقيد ومحدود بحدّى شود ، همان قيد وحدّ آن ، عين ماهيّت حمد بوده ودر اينصورت مانند حدّ وقيد وجود بمرتبهاى از مراتب شدّت وضعف خود ، ماهيّتى را ايجاب ميكند كه با ملاحظهء آن ، ميتواند داخل در مقولهاى مانند فعل وانفعال واضافه گردد ، والبتّه اين مسئله قابل تأمّلى بسيار وشايستهء تحقيق بيشترى ميباشد ؛ چنانكه ميتوان اين معنى را در اضافهء حمد بجميع افراد وموجودات كائن ومخلوقات ومجرّدات امرى ، دريافته ومتوجّه بود كه حمد هريك از آنها برحسب مرتبهء حامد در وجود ، مقيّد بحدّ ومحدود بقيدى خاصّ گرديده ودر عداد ماهيّات محسوب ميشود . پس ظهور هر حمدى در مرتبهاى معيّن از مراتب وجود بماهيّتى خاصّ آنست ، كه آن ماهيّت فىالحقيقه عين ظهور مرتبهء وجودي حمد درشمار آمده وچون : « الماهيّة من حيث هي هي ، ليست الّا هي » ولذا حقيقت آن حمد برحسب مرتبهء حامد ، چيزى جز ظهور ثناء محمود در حدّى معين نبوده وبهمين دليل ماهيّت در نفس خود چيزى غير از ظهور وجود در حدّ وقيدى معيّن وموسوم باسمي خاصّ نيست وبهمين دليل برخى از محقّقان حمد را همانند نور وعلم ووجود
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 696
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص٦٩٦