وپروردگارى شامل بوده وأكمل مراتب حمد محسوب ميباشد ؛ ليكن حمد هر موجودى طبق نظريّهء اين حكيم شكوهمند بچهار زبان ذاتي وحالي ومرتبه وحكمي انجام ميگردد ؛ بطوريكه ذات أشياء وحقيقت آنها حامد وثناءگو وشكرگزار مرتبهء ذات بوده وزبان حال آنها ، حامد جلوات وظهورات حقتعالى وزبان مرتبهء أشياء ، ثناءخوان مقام حقّ وزبان حكمي آنها حامد وستايشگر احكام حقّند ؛ كه گاهى به اجمال وگاه ديگر بتفصيل بوده وهر شيئى از أشياء با زبان مظهريّت خود ، بحمد ظاهر ومتجلّى پرداخته وآن شيئى در تحت حكومت هر اسمى از أسماء اللّه واقع باشد ، خداوند متعال را با همان مظهر بودن خود ثناءخوان وستايشگر وسپاسگو بوده ودر ميان جميع مظاهر در دو عالم أمر وخلق ، انسان كامل محمّدى ( ص ) وشيعيان خالص ومخلص أهل بيت عصمت وطهارت - عليهم آلاف التّحية والثّناء - كه مظهر كلّ أسماء وصفات واحدى وغيب احديّت جمعى ميباشند ، با حمدى در أكمل مراتب ، ثناء گفته وهيچ موجودى از أمر تا خلق در مرتبهء امكان ، قادر بحمد وثنايى برتر از أو نخواهد بود .
نكتهء ديگر اينكه حمد وتسبيح يكى بوده وداراى وحدتي تمامند ، ولذا حمد در حامد چيزى وتسبيح چيز ديگرى نيست ؛ زيرا أشياء ومخلوقات با همان زبانى كه حمد محمود خود را ميگويند ؛ بتسبيح أو نيز پرداخته ، النّهايه حمد اظهار كمال محمود در داشتن صفات جمالى وكمالى اوست كه درعينحال تسبيح أو از حيث تنزيه وبرائت از نقص وجهات عدمي وشرور وسلب جميع صفات امكاني هم ميباشد .
بنابراين ؛ اگر زبان حامد به تنزيه محمود از نقايص وعجز وأموري از اين قبيل باشد ؛ حمد أو عين تسبيح است واگر زبانش گوياى محامد واظهار ثناء محمود بصفات جمال وكمال باشد ، بشكرگزارى احسان ونعم محمود مبادرت كرده وشاكر است ؛ وفىالجمله حمد ، اجمالي وشكر ، ثناء تفصيلي بوده ؛ اگر زبان سپاسگزارى به امرى ثبوتي در ذات حقّ تعلّق گيرد ، آنرا حمد خوانند واگر به امرى سلبى از ذات الهى متعلّق باشد آنرا تسبيح نامند ؛ پس در هر اثبات صفتي كمالى ، سلب ونفى صفتي نقصانى هم وجود دارد ، زيرا اگر كسى ، شخص ديگرى را بصفت علم بستايد ، با همين ستودن ، أو را از صفت جهل مبرّى ومنزّه دانسته است وبرعكس اگر آن شخص را بجهل نكوهش كند ؛ ويرا از علم بدور وبركنار كرده است ، زيرا در مقام تشبيه بحمد وتسبيح حقّ ، ستايش وثناء حضرت حقتعالى حمد است ومنزّه ومبرّى دانستن أو از صفات نقص وعجز ،
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 693
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص٦٩٣