فصل هشتم خارج بودن حمد از مقولات دهگانهء عرضى
در مقدّمه بايد دانست : مقولات دهگانهء عرضى كه بحصر عقلي وعاليه موصوف وبابتكار فلسفي أرسطو معلّم اوّل ميباشد ، عبارتند از : كمّ وكيف ووضع وأين واضافه ومتى وملك - جده - وفعل وانفعال يا إن يفعل وإن ينفعل وجوهر ؛ كه عمر بن سهلان ساوجى آنرا در پنج مقولة وشيخ اشراق بچهار خلاصه كرده است ؛ وبهمين ملاحظه ابن سهلان در كتاب بصائر خود در منطق ، مقولهء علم را بجاى اضافه آورده وحكيم سبزوارى - عليه الرّحمة والرّضوان - در منظومهء خود آنرا در تحت عنوان « غرر در أعراض نسبى » شرح كرده است ، كه بحث تفصيلي آن در كتاب شرح كبير اين نويسنده موسوم به « حكمتنامه » در دو مجلّد ، مورد تحقيق دقيق قرار گرفته است ، وخواننده ميتواند بدان مراجعه كند .
امّا اينكه در ما نحن فيه ، حمد از چه مقولهايست ؟ ؛ در بين أهل علم اختلاف بوده ، برخى آنرا از مقولهء فعل شناخته ودر اينصورت حمد عمل يا فعل جوارح وأركان ميباشد كه در قبال انعام واحسان محسن ومنعم بكار ميرود ؛ والبتّه اين نظر علاوة بر ناتمام بودن ، ميتواند قسمي از حمد باشد ؛ در صورتيكه از پيش در نيّت حامد گذشته وبا علم ومعرفت بدان تحقّق عملي يابد . بعض ديگر حمد را از مقولهء اضافه دانسته وگويند اظهار ثناء بدرگاه حضرت ربّ العزّه عبارت از ربط وتعلّقى ويژه در ميان حامد ومحمود است ؛ وجمعى آنرا از مقولة إن يفعل وإن ينفعل دانسته وعقيدة دارند كه در حمد حضرت حقّ يا محمود حقيقي ، حامد را بخود جلب وجذب كرده ولذا حمد فعل