أدب وعبوديّت بجواب دادن مبادرت كرده است وابن عربى در فصّ حكمت عيسوى گويد : « قام لها الحقّ في مقام حتّى نعلم » يعنى خداوند متعال در مرتبه ومقام فرقى ، با مخاطب خود عيسى قرار گرفت ؛ تا پرسنده از پاسخ دهنده ممتاز گرديده وآنحضرت در عين مرتبهء حقّى وجمعى ، بمفهوم فرقى وعبديّت پاسخ دهد واز جميع مردمانى كه قائل به الوهيّت أو ومادرش گرديدهاند ، دفع شبهه نموده وبا رعايت مرتبهء عبديّت وأدب ، در عين جمع بتفرقه گرايد ودر عين تفرقه مجموع بوده وهيچيك از ايندو قادح مرتبهء ديگرى نباشد ؛ وامّا بودن حقّ طبق كريمهء فوق الذّكر والتّرجمه ، در مقام « حتّى نعلم ويعلم » كامل وصحيحتر از بودنش در مقام
« حَتَّى نَعْلَمَ »
است ، زيرا در وجه نخستين ، انحصار علم حقّ در اخذ از معلوم تنها نيست ؛ بلكه نعلم فرع بر يعلم ميباشد ؛ ودر وجه دوّم ، معنى انحصار محقّق بوده واين معنى با علم ذاتي حضرت حقتعالى مناسبت ندارد ؛ زيرا علم حقّ بطور كلّى وحقيقي ذاتي بوده واز مخلوق أو حاصل نميشود ، تا
« حَتَّى نَعْلَمَ »
بدون
« وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ »
قابل توجّه ومحقّق باشد ؛ وبهمين دليل جملهء قرآني
« وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ »
پيش از جملهء :
حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ
آمده است ؛ اگرچه جملهء اوّل در آيهء پيشين است وجملهء دوّم در آيهء پس از آن ؛ وبهروجه ، جملهء :
وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ
دلالت دارد كه علم أزلي حقّ عين ذات اوست وبجميع اعمال مخلوقات واز جمله صبر ايّوب ورضاى وى بقضاء وقدر الهى تعلّق داشته وهيچچيز از علم حقتعالى بيرون وبركنار نيست ؛ وامّا معنى
« حَتَّى نَعْلَمَ »
پس از امتحان وابتلاء ورضا وصبر ايّوب - على نبيّنا وآله وعليه السّلام - اينستكه علم حقّ در عين ذاتي وأزلي بودن ؛ بر وجه امتحان وابتلاء ايّوب وصبر ورضاى أو تعلّق گيرد ، وهمين نحوه از علم كه تابع معلوم است ، در علم ذاتي حقّ بوده ونه اينكه حضرت حقتعالى تا پيش از امتحان وابتلاى ايّوب وصبر ورضاى أو ، علمي در اين مورد نداشته ودر نتيجة با امتحان وابتلاء وصبر ايّوب ، بدان علم دست يافته ومعاذ اللّه علم ذاتي أو تابع معلوم بوده يا پس از امتحان وابتلاء تحصيل گرديده است . امّا بهترين تفسير اينستكه : علم ذاتي حضرت حقتعالى ، پس از امتحان وابتلاء وتشخيص مجاهدين وصابرين ، با معلوم عيني منطبق ميگردد ، ومراد از جملهء :
« حَتَّى نَعْلَمَ »
انطباق علم الهى با معلوم عيني وخارجي است ، ونه اينكه علم حقّ تابع معلوم باشد .
بخش چهارم - تفسير هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ
:
هر نمازى داراى دو بخش است ؛