تخطي إلى المحتوى الرئيسي

تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 71

مساهمون:

ص٧١
آفتاب آمد ، دليل آفتاب * گر دليلت بايد ، از وى رخ متاب
در آفتاب ، سخن از مراتب شدّت وضعف ونقص وكمال نور آن نيست ، تا از مراتب مزبور ، قويتر را علّت ضعيفتر دانيم ويا سايه را معلول نور ضعيفتر شناسيم ؛ زيرا اگرچه برهان علّت ومعلول ودر نتيجة انّى ولمّى در مراتب نقص وكمال حاكم است ؛ ليكن در اين بيت ، سخن از شناخت حقيقت وذات آفتابست كه خود دليل بر نفس خويش ميباشد ، وبحثي از سايه وظلمت در ميان نيست ، تا به براهين انّى ولمّى وشبه اللّم استناد گردد ؛ بلكه مراد نفس آفتاب وذات آنست كه دليل بر نفس وذات خود ميباشد . در أخبار ائمّه معصومين نيز مفادّ بيت مزبور آمده است ، كه : « عرفت ربّى بربّى ؛ ولولا ربّى ما عرفت ربّى » واين عبارت دليل بر صحّت برهان صدّيقين بوده ومفهوم آيات وأحاديث حاكى از برهان مزبور در اشعار شاعرانى عارف نيز بكار رفته است ؛ چنانكه خواجة عبد اللّه انصارى گويد :
توحيده ايّاه توحيده * ونعت من ينعته ، لاحد
امّا استشهاد از ذات بذات حقّ وبدون ملاحظهء غير را توحيد جمعى نامند ؛ واعتبار صفات وافعال وآثار وجميع مخلوقات را توحيد اطلاقى دانسته‌اند ودر صورتيكه صفات وافعال وآثار ، مورد ملاحظه واقع گردد ، آنرا توحيد فرقى گويند ؛ ولذا پرداختن از
« شَهِدَ اللَّهُ »
در آيهء مزبور ، بملائكة وأولو العلم ، تعبيرى ديگر از توحيد فرقى بوده واگر طبق آيهء شريفه ، ذات حقّ بنفس خود وبراي نفس خود باشد ، آنرا توحيد حقيقي شناخته‌اند وچون صفات وأسماء عين موصوف ونفس مسمّى ميباشد ، بهمين مناسبت صفات وافعال حقّ معلول أو نبوده واز شؤون ذات حضرت حقّند ؛ ولاجرم تمشّى از راه صفات وافعال حقّ بذات أو سلوك بر وفق برهان انّى نيست ؛ چنانكه ره‌يابى از ذات بصفاتش نيز برهان لمّى نخواهد بود وتسميهء چنين برهاني به صدّيقين ، دليل بر انحصار طريق وعدم ربط آن به انّى ولمّى است وچون ظهور أشياء مغايرتى با ظاهر نداشته وجميع مخلوق وموجودات ، مظاهر ومجالي حضرت حقّند ؛ سوايى ومغايرتى با ذات أو ندارند وتمشّى از طريق مظاهر بظاهر حقيقي هم ، مصداق برهان انّى وبرعكس آن يعنى لمّى نخواهد بود ؛ وبدين دليل است كه أولياء اللّه برهان صدّيقين را شريفتر ومحكم‌ترين براهين دانسته وحقيقت آنرا غير از دو برهان مزبور وعين توحيد حقيقي شناسند ؛ وامّا مراد از برهان شبه الّلّم اينستكه از چيزى شبيه علّت بمعلول پىبرند و
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 71 | غلامحسين رضانژاد