وگرنه بسيارى از اشخاص از طريق فلسفه گمراه شده وبحكمت الهى دست نيافتهاند واز همين معنى ميتوان فلسفه را از حكمت فرق نهاده وايندو را از يكديگر جدا كرد ؛ بدين طريق كه حكمت را بهمان معنى دهنه ولجام أسب دانست كه مانع سركشى آنحيوان شده ورام انسان ميگردد ؛ وبدين مناسبت در « محيط المحيط » آمده است : « والفرس جعل للجامه حكمة » « 1 » وآنچنانكه أسب سركش ووحشى را ميتوان با لگام وفشار دهنهء افسار رام كرد ، نفس سركش آدمي هم با حكمت يماني وقوانين ايقانى وبرهاني رام گرديده وبمزاياى علمي وعملي ودر نتيجة بمعرفت اللّه نائل مىآيد وبچندين خصيصه متّصف ميگردد : اوّلا - در فلسفه چنين قيدى نيست كه فيلسوف در نهايت بكمال روح ونفس وعقل وتفكّر منتهى بمعرفة اللّه وأسماء وصفات وافعال وآثار أو نائل آيد ، در صورتيكه در حكمت چنين نبوده ولزوما حكمت عبارت از قيد وافسارى نفساني وعقلي است كه حكيم را جز از راه حقّ ، از رفتن بهر بيراهه وتمشّى بطرق غيرالهى مانع ميگردد ، بدانگونه كه أسب وحشى را رام كرده ودر تحت سلطه وانقياد سوارش در مىآورد . ثانيا - در فلسفه تمسّك بكلام وأحاديث واخبار وآيات قرآني يا سخنان أنبياء ورسل حجّت نبوده وهميشه لازم است كه هر مبحث ومطلب وهر مسئله وجواب ، بر وفق قوانين جاريهء منطقي - علم منطق - باشد ، ونه قول أنبياء ورسل وائمّه وأصفياء وأولياء اللّه ؛ وكتاب وكلام الهى وقرآن ؛ وحال اينكه در حكمت بايد علاوة بر حكومت عقل ومنطق ، بشواهد قرآني وأحاديث واخبار أنبياء ورسل ومعصومين - عليهم السّلام - نيز استشهاد واستناد كرد ؛ ومتوجّه بود كه حديث وخبر أنبياء ورسل وآيات وكرائم قرآني ، نتيجة ومحصول عقول كلّى وقدسي وكلام أقدس الهى بوده وصورت نقلي آنها ، فاقد حقيقت عقلي وبرهاني نميباشد ؛ زيرا هر نقلي حامل معنى وحقيقتي عقلي بوده وبتعبير ديگر معاني مندرج در أحاديث وكلام اللّه واخبار ائمّه ؛ حاوي وحامل حقائقى برهاني ولطائف ودقايقى منطقي وايقانى بوده وعين حكومت عقل سالم ومبتنى بر معيارها وقواعد كلّى وأصولي است ؛ ونه نقل بدون وصف عقل ؛ زيرا اين بزرگان ؛ حجّت الهى ومظاهر كامله أسماء وصفات خداوندند ، وهر خبر واثر وحديث ونظر آنان ؛ حاكى از حقايق يقيني ومستدلّ ومستند بعلم وارادهء وكلام
هامش
( 1 ) - قاموس مطوّل للّغة العربية - تأليف معلّم بطرس بستاني ، لبنان - بيروت 1977 .