كمال فيلسوف وحكيم الهى پى برد كه وجود شخصي أو با كلّ عالم عين وخارج ؛ از نفس الامرى ومجرّد ومرسل وملكوت وجبروت ومظهريّت كاملهء أسماء وصفات خداوندى انطباق وبرابرى دارد ؛ وآنگاه اين انطباق محقّق است كه علم ومعرفت أو با عمل وى مقارن افتد وهيچگاه يكى از ايندو از ديگرى فاصله نگرفته وجدا نماند ؛ ولذا برخى از فلاسفه وحكماء محقّق ، تكميل نفس را در دو جنبهء علم وعمل وهمپايى وهمسويى آنها دانسته ؛ وحركت قواى نفساني را در جهت كمال ، عين حكمت در شمار آوردهاند ؛ ودر رسائل اخوان الصّفا ، اوّل فلسفه را محبّت علوم ووسط آنرا علم بحقائق أشياء وموجودات برحسب طاقت انساني ، وآخر فلسفه را بموافقت وتطابق علم وعمل دانستهاند ؛ كه به الهيّات بمعناى اعمّ وأخصّ وجواهر واعراض وطبيعي وفلكى وأحوال نفس ومعاد وحكمت عملي يا اخلاقيّات منتهى ميگردد ؛ چنانكه منظومهء حكيم سبزوارى وشرح آن فيلسوف كامل وحكيم بارع نيز بر آن ، با تعليقات وافيهء أو ، بر مباحث انديشهگير ودقيق ، با همين هشت مبحث آغاز وپايان يافته است .
حكمت را معاني واطلاقاتى چند است ؛ مانند علم وفلسفه وكلام وحلم وعدل وسخن حقّ وامر موصوف به صواب وسداد ، وحكيم يعنى دارندهء اين أوصاف ، وبرخى حكمت را عبارت از : « أفضل علم بأفضل معلوم » دانند وبعضي آنرا - بقول ملّاصدرا عليه الرّحمة - در كتاب « أسفار أربعة » اقتداء بخالق در عبادات ، باندازهء توان بشرى دانسته وجمعى ديگر آنرا به « معرفت وجود واجب » تعريف كردهاند ؛ وگروهى هم حكمت را بعلم تامّ وفعل محكم معرّفى نموده وگفتهاند : « الحكمة إعطاء كلّ شيئى حقّه » ويا دادن حقّ هرچيز كه بالضّروره در وجود نيازمند بدان بوده باشد ؛ وفرقهاى هم حكمت را صناعتي نظري دانند كه در كيفيّت وجود بدانگونه كه در نفس الامر است ، بحث وتحقيق ميكند وعدّهاى نيز آنرا عبارت از علم به أسباب وعلل تكميل قواى نفساني دانند وجابر بن حيّان در رسائل خود ، حكمت را علمي دانسته است كه در صورت وغايت أولى نظر كرده وگويد : « انّ ههنا علما واحدا يسمّى حكمة وهو الّذى يختصّ بالنّظر في الصّورة الأولى والغاية » وچون حكمت بنظرى وعملي تقسيم ميگردد ، حكمت عملي را ظاهر در نفس ناطقه ميدانند ، ولذا نفس ، مظهر حكمت است ، وصدر الحكماء ، ملّاصدرا حكمت عملي را عبارت از غايت نيل بسعادت اخروى واستعلاء نفس دانسته است ، ودر جلد اوّل « أسفار أربعة » فرمايد : غايت حكمت نظري ، نقش گرفتن نفس انساني از
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 58
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص٥٨