الصّدق . وجه هفتم بمعنى درست ، مانند آيهء :
« ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ » *
يعنى درست وبالنّتيجه در مقابل باطل آمده ؛ پس ما دونه باطل . وجه هشتم حقّ بمعنى آشكارا استعمال شده ، مانند :
« وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ
» يعنى علانيه وآشكارا . وجه نهم ، حقّ بمعنى سزاوار بكار رفته است ؛ نظير
« نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ »
يعنى أولى بالملك منه . وجه دهم ، حقّ بمعنى واجب شدن ، چونان كريمهء :
« وَلكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي »
يعنى : وجبت كلمة العذاب منّى . وجه يازدهم ، حقّ بمعنى دين ووأم آمده ، مانند كريمه :
« فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ »
يعنى عليه الدّين ، ووأم بعهده داشتن . وجه دوازدهم ، حقّ بمعنى بهره ميباشد ، نظير آية :
« فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ »
يعنى حظّ مفروز وبهرهاى معيّن ، چنانكه در كريمهء ديگر فرمايد :
وَالَّذِينَ فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ
.
17 - محكم ومتشابه :
طبق كريمهء قرآني :
« هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ ، مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ ، هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ »
كتابي را كه خداوند متعال بر رسول خود فرستاده است ، داراى آياتي ميباشد ، كه بيشترين آنها محكم بوده ، وبرخى از آن نيز متشابه است ؛ ولذا بايد دانستكه محكم آيتي را گويند كه هيچگونه خدشه وشبهه وخللى در آن راه ندارد ومتشابه آيتي را نامند كه با هر تفسير وتأويلى باز هم مورد شبهه وتأمّل وتأويل ديگر باشد واز اتقان وثبات محكمات برخوردار نبوده وبتشابه ووجود شبهه وابهام موصوف گردد ، وتشابه نيز داراى اقسامى مانند شأني واصلى وعرضى بوده وبرخى از مفسّران آيات منسوخه را متشابهات دانند وبعضي هم آنها را در ذات حقّ دانسته وجمعى هم در قيامت وآخرت ، وبالآخرة گروهى نيز متشابهات را آياتي دانستهاند كه نيازمند بتحقيق وتوضيح بوده وبالنّتيجه با اينكه ميتوان براي آن بتفاسير وتأويلات مختلفه قائل شد ، امّا بهيچوجه نبايد بصحّت وقطعيّت آن عقيدة داشت ؛ ولذا اختلاف مفسّران در آيات مزبور بسيار بوده وبا اينهمه صددرصد نميتوان بطور جازم وقاطع در آنها اظهارنظر كرد ؛ وسرانجام بايد پذيرفت كه محكمات از پايدارى واستحكام وغيرقابل شبهه وتشابه بهرهورند ؛ درحاليكه آيات متشابهه از اين أوصاف برخوردار نيست ، وچون هر مفسّرى اين آيات را برحسب عقل وادراك وفهم وبرهان خود تفسير ميكند ؛ در نهايت بايد گفت ، معنى وحقيقت آنها را كسى جز حضرت حقتعالى ندانسته ونخواهد دانست ؛ واز نظر ديگر هم ميتوان گفت : چون متشابه دو چيز شبيه بيكديگرند ، ولذا هر معنى ومفهومي كه از آية در ذهن مفسّر نقش بندد ، شبيه