آگاه باشد .
16 - علم بوجوه ونظائر :
در تعريف وجوه گفتهاند : هرگاه در لفظي چندين معنى مورد احتمال باشد ، آنرا وجوه نامند ؛ زيرا ميتوان يك لفظ را بوجوهى گوناگون از معاني شناخت ؛ چنانكه در كتاب « الإتقان » آمده است : « فالوجوه للّفظ المشترك الّذى يستعمل في عدّة معان ، كلفظ الامّة » يعنى : وجوه براي لفظي مشترك در قرآن بكار رفته است كه در معاني متعدّد استعمال ميشود ، مانند « امّت » كه گاهى در كريمهء :
« جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً »
آمده وگاه ديگر در آيهء :
إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ
وجاى ديگر بصورت :
« وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ »
ودر كرائم نازله در سورهء بقره هم در مواردى متعدّد ومعاني مختلف نازل است ، مانند :
« تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها ما كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ » *
و
« كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً »
ودر آيات واقعه در سورهء عمران ومائده وأعراف ويونس وهود ورعد ويوسف وحجر ونحل وأنبياء ومؤمنون ونحل وقصص وسورههاى ديگر هم از لفظ امّت بچندين وجه تعبير گرديده است ، كه جميع آنها را وجوه معاني يك لفظ دانند .
بديهي است كه براي هروجهى ، معنى ومفهومي غير از معاني وجوه ديگر است . امّا نظائر در ألفاظ يا جملات وتعبيرات گوناگون بكار آمده وهرگاه چندين لفظ يا عبارت وجملهاى ، مفيد معنايى واحد باشند ، آنرا نظائر نامند ؛ وموارد استعمال آن بيشتر در الفاظى است كه مترادف يكديگر بوده وداراى معاني متقاربي باشند ؛ بطوريكه امتيازى در آنها تحقّق نيافته وجدا از هم نباشد ويا جدا كردن معاني هريك بدشوارى انجام گردد ؛ ودر قرآن حكيم از اين كلمات وألفاظ بسيار است كه از آنها به نظائر تعبير ميشود ؛ وبهمين ملاحظه نميتوان كسى را مفسّر يا فقيه شناخت ، مگر اينكه در وجوه ونظائر قرآن بكمال خبرگى واطّلاع واحاطه رسيده باشد ، وبرخى از علماء گفتهاند : نظائر مانند ألفاظ متواطئه بوده ومعاني آنها نزديك بهم ويكسان مىباشد ، واز علي عليه السّلام ( ع ) نقل كردهاند كه فرمود : « القرآن حمّال ذو وجوه » يعنى قرآن داراى وجوهى مختلف است كه بدانها حمل ميشود ، واز رسول أكرم ( ص ) روايت شده است كه : « القرآن ذلول ذو وجوه ، فاحملوه على أحسن الوجوه » يعنى قرآن همانند شترى رام است كه ميتوان آنرا بهرجهت راند ؛ ليكن شما آنرا ببهترين معانيش حمل كنيد . نظائر ووجوه را اقسامى است كه در كتب معتبره مذكور بوده ودر اين مقولة به برخى از آنها