اشاره ميشود :
كلمهء آخرت در قرآن حكيم بر شش وجه آمده كه هريك داراى معنى ديگرى ميباشد ، وشش معنى مزبور عبارتند از : رستاخيز وبهشت ودوزخ وگور ووعدهء پسين وعالم ديگر ؛ وكلمهء آل بر سه وجه بكار رفته كه هريك از ديگرى جدا ميباشد ؛ مانند گروه وخاندان وفرزندان ؛ وآية داراى دو معنى است : يكى عبرت وديگرى نشان ؛ وكلمهء إثم بر هفت وجه استعمال شده ، كه عبارتند از : نافرمانى وگناه كردن وزنا وخطا وشرك وخمر خوردن وعقوبت كه هريك در آيهء خاصّى بكار رفته است ؛ وكلمهء أحد داراى ده وجه است مانند : خدا وپيغمبر وزيد يا أبازيد وبلال ويكى از أصحاب كهف بنام يمليخا ودقيانوس وبت ويكى از كفّار ويكى از مسلمانان وإصطخر جنّى ؛ وكلمهء أحزاب در قرآن بر چهار وجه ميباشد : كفّار بنى اميّه وبنى مغيره ، وترسايان نسطورى ومار يعقوبي وملكايى وقوم نوح وعاد وثمود وفرعون ولوط وأصحاب إيكه ، وقبيلهء أبو سفيان .
اينك بمنظور خاتمه دادن بدين مبحث ، يكى از كلمات ذي وجوه را كه بدوازده معنى مختلف آمده است ، مورد تحقيق قرار داده ودر هر مورد ومعنى خاصّى به كريمهاى از آيات قرآني استشهاد مىكنيم وآن كلمهء حقّ است :
كلمهء حقّ « 1 » گاهى بمعنى خداوند تعالى است ، مانند آيهء :
« وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ ، لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ »
يعنى : أتبع اللّه ، پس حقّ در اين آية بمعنى اللّه تعالى ميباشد . وجه ديگرى از كلمهء حقّ ، قرآن است ، نظير آيهء :
« فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا » *
يعنى : جائهم القرآن . سه ديگر حقّ بمعنى اسلام است ، مانند :
« لِيُحِقَّ الْحَقَّ »
ويا در آيهء ديگر :
« وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ »
يعنى جاء الإسلام . چهارم ، حقّ بمعنى توحيد است ، نظير كريمهء :
« بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ »
كه مراد از حقّ در كريمهء مزبور توحيد است ، چنانكه در آيهء ديگر نيز بهمين معنى نازل گرديده :
« بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ »
. وجه پنجم ، حقّ بمعنى عدل است ، همانند كريمهء :
« وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ »
و
« فَاحْكُمْ بَيْنَنا بِالْحَقِّ »
يعنى بالعدل .
وجه ششم بمعنى راست آمده ، نظير :
« وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ »
يعنى قوله
هامش
( 1 ) - وجوه قرآن ، تصنيف أبو الفضل حبيش بن إبراهيم تفليسى ؛ باهتمام دكتر مهدى محقّق ؛ سال 1340 شمسي چاپخانهء دانشگاه تهران .