آسمانها وزمين نيست ، مگر اينكه بكمال عبوديّت بسوى خداوند رحمان بيايد ، وحقتعالى بحساب همه رسيده ويكيك آنها را بعلم ذاتي خود شمرده است ، وهمگى آنها نيز در روز قيامت بطور فرد ، نزد أو مىآيند وبقول شاعرى عارف :
امروز وپريرو ، دىّ وفردا * هر چار يكى شود ، تو فرد ، آ
با توجّه به عبد بودن مخلوقات آسمانها وزمين در برابر حضرت رحمان ؛ همانگونه كه اگر برده يا عبد مجازى از صاحب ومالك خود فرار كند ، بالأخره بايد بحضور وخدمت مولاي خود برگردد ، بهمانگونه عبد حقيقي هم مفرّى جز بسوى حقتعالى نداشته وبهيچوجه از احصاء وشمارش وعلم حقّ خارج نخواهد گشت .
بنابراين ، سراسر عوالم وجودي از مجرّدات وعقول ونفوس وملائك وجنّ وشياطين تا انسان وحيوان وساير مراتب فطرت وآفريدگان ، كه فاتحه وخاتمهء كتاب تكوينند ؛ همگى كلمات تامّه ونيمهتمام وناقصه صحائف كتب انفسى وآفاقي وجمعى وجمع الجمعي وفرقى وفرق الفرقى حضرت حقتعالى بوده ونقص وكمال آنها در مقام مقايسه ونسبت است ، وگرنه كمال در هر فرد ، مربوط بمرتبهء وجودي واستحقاق واستدعاء واستعداد آن موجود در عين ثابت ووجود علمي وى در ذات حقتعالى است ؛ وكلمات وحروف وجودي كائنات در كتاب تكوين ، برحسب مراتب ودرجات شخصي وفردى مختلفند ؛ ولذا لوازم وآثار وافعال واحكام ونسبتهاى هريك نيز در مرتبهء قياس آن با ديگرى فرق ميكند ، ولى هر موجود ممكنى از عالي وسافل برحسب مشيّت الهى وبر وفق مصلحت ذاتي تكويني آن در تحقّق وتقرّر ، موكول بمقتضاى خاصّى است كه از آن در كتاب اللّه به « يوم » اصطلاح وتعريف گرديده است .
با توجّه بتمهيد مقدّمهء بالا ، بايد دانست كه كلمات الهى وحروف آن اعمّ از عاليه وسافله وأمرى وخلقي تكويني ، ومرسلات ومقيّدات داراى مراتب زير ميباشند .
1 - مرتبهء كلام در ذات حقتعالى :
برخى از كلمات ، عين ذات الهى بوده ، ولذا تكلّم حق در اين مرتبه ذاتي است وكلّيه مراتب ديگر از باطن همين مرتبه ظاهر گرديده والبتّه دالّ ومدلول در آن بدلالت ذاتي وحقّهء حقيقي ميباشد وفرمودهء مولى النّشأتين علي عليه السّلام در دعاى صباح : « يا من دلّ على ذاته بذاته » حاكى از فرّ وشكوه ومجد وكمال حقيقي است كه بنحو أعلى وأكمل ، واجد كلّيه فعليّات وكلمات عاليه وتامّه در مرتبهء ذات خود ميباشد وكلمة اللّه هي العليا دليلي قرآني بر آن بوده ولذا اينگونه از