طرف ديگر آنهم كه اختيار باشد به لا تفويض ، منتفى خواهد بود ؛ آنگاه سوآل اينست كه وسط يا حالت بينونت بين دو امر منتفى را از كجا بايد بدست آورد ؟ وبهمين دليل سائلى اين حقيقت متوسّط را كه بين دو امر منتفى است ، از حضرت رضا عليه السّلام سوآل كرد ؛ آنحضرت در پاسخ فرمود : « هذا أوسع ممّا بين السّماوات والأرض » زيرا هر امر وسط وبين دو چيز را با ملاحظه واندازه گرفتن هر طرف آن بدست مىآورند ، وآنگاه كه دو طرف آن منتفى باشد ، حدّ وسط آنچيز را چگونه تحصيل ميكنند ؟ ؛ وبهمين ملاحظهء صعوبت است كه كمتر كسى در بين الأمرين ، آنهم با تأمّلات بسيار ، براهى صحيح وصواب رفته وهر متفكّر وانديشمندى بطريقى در تعيين اين امر متوسّط وبين الأمرين منتفى الطّرفين اظهارنظر كرده است .
نكتهء شايستهء امعاننظر اينستكه : بين الأمرين ، جمع بين اختيار وجبر ، يا برخى از اين وبعضي از آن ويا تركيب ايندو هم ، نخواهد بود ؛ وبهمين دليل نميتوان ، برخى از افعال صادره را جبر دانست وبعضي ديگر را اختيار ؛ ويا أمر مركّب از ايندو را مصداقى صحيح براي مفهوم كلام معجز نظام امام همام ، صادق الأئمة - عليهم السّلام - دانست .
حقّ تحقيق وتحقيق حقّ اينستكه : أمر بين الأمرين با توجّه به انتفاء دو طرف جبر وتفويض ، چيزى مستقلّ وغير از اين وآن بوده وبا عنايت به انتساب اختيار ظلّى به انسان ، وعدم ترديد در آن ، بايد عقيدة داشت كه كلّ وجود ومراتب وشؤون ودرجات واستعداد ولوازم ومقتضيات آن از مبدء وجوب يا ذات واجب الوجود بوده ، وهمان حقيقت صرفه وبحت وجودي در مقام تنزّل از غيب وهويّت محضه ، متعيّن به تعيّنات أحدى وواحدى وظهور بروح أعظم وعقل اوّل ونفس كلّى وعقول ونفوس افلاكى وسماوي وأرضى ونباتى وحيواني وانساني وجزئيّات ديگر شده ودر هر مرتبه اگرچه نازلترين مراتب مانند هيولى وقوّهء محضهء وجود ، همگى مدّ ظلّ آن نور خويشتاب أزلي وابدى بوده وهريك برحسب استحقاق خود در مرتبهء وجود علمي در ذات حقّ كه بعين ثابت موسومند ؛ داراى شأني از حقّ ومظهريّتى از صفات وأسماء أو ميباشند وكريمهء قرآني :
« أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ »
دليلي صريح وواضح بر صحّت اين گفتار است .
آنگاه كه وجود ممكنات ومخلوقات از روح أعظم وعقل اوّل گرفته تا هيولاى محضه كه صرف القوّه بوده ويك درجه با عدم محض فاصله دارد ، وبا همين يكدرجهء