يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ
در سورهء نساء و
كُلُّ امْرِئٍ بِما كَسَبَ رَهِينٌ
در سورهء طور ، و
اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ
در سورهء فصّلت ، ومهمتر از همه
« فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ »
در سورهء كهف وآيات ديگرى از اين قبيل استناد كردهاند .
2 - مذهب أشاعره :
سرفرقهء اين مذهب أبو الحسن وأبو حسين أستاذ واصل بن عطا ميباشند كه بسيارى از علماء ومتكلّمان وحتّى معاريف أهل تسنّن به تبعيّت از عقيدهء آندو پرداختهاند . اين فرقه گويند كه انسان بهيچوجه در صدور افعال خود اختياري ندارد ، وجميع أمور وكردار وكارهايش بجبر مطلق است ؛ ولذا طاعت ومعصيت ومهر وقهر ونيك وبد وخير وشرّ أو ، همگى بخواسته وبارادهء حضرت حقّ بوده وعقل را مجالي در تحسين وتقبيح ومعيارى در تشخيص خير وشرّ وحسن وقبح نميباشد وعبد ، مملوك حقّ است ومملوك را در ملك مالك تصرّفى باختيار خود نيست ؛ وجميع أمور باراده ومشيّت خداوند ودر اختيار أو بوده وطبق كريمهء قرآني :
لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ
ونيز اراده ومشيّت اللّه حكم ميكند كه در مواقع لزوم وايجاد أمور وافعال ؛ أسباب صدور وتحقّق عيني آنها را در عالم خارج فرآهم كند ولذا هم سبب وهم مسبّب در اختيار آدمي نيست ، تا بميل وارادهء مستقلّ خود بصدور افعال وتحقّق اعمال پردازد ؛ وهر وسيله وسبب خارجي ديگر را جز به استعاره ومجاز نميتوان مسبب يا سبب حقيقي شناخت ، واين فرقه كه به اشعريان معروفند ، در اثبات عقيدهء خود از قرآن مجيد به آياتي استشهاد ميكنند واز جملهء آنها :
« هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ »
در سورهء انعام ، و
« إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ » *
در سور وآيات متعدّد ، و
« يَفْعَلُ اللَّهُ ما يَشاءُ »
و
« قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ »
واز همه مهمتر وواضحتر
« وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ »
در سورهء صافّات وبطور كلّى بجملهء متداول در زبان أهل ديانت حقّه ، يعنى : لا مؤثر في الوجود الا الله استناد ميكنند ؛ وبعبارتي بسيار مشهور در لسان أهل جبر استشهاد مىنمايند كه معروف است : عرفت الله بفسخ العزائم وهمهء اينها با ضرب المثلها وأخبار وآثار ديگر را دليل بر جبر مطلق در افعال وأمور دانستهاند ودر شيوهء مورد اعتقاد خود ، بسيار راسخند .
3 - مذهب اماميّه :
در اين مذهب ، طبق فرمودهء حضرت صادق - عليه السّلام - نه جبر مطلق معنى دارد ونه اختيار وتفويض ، بلكه امرى ديگر بجز ايندو محقّق است كه نه اين ونه آن بوده وخبر مستوفى أثر آن امام همام بدينكه : « لا جبر ولا تفويض ، بل أمر بين الأمرين » حاكى از حقيقتي قابل تأمّل وتحقيق است . فرقهء ناجيهء اماميّه - لازال اهتزّت