راياته الرّفيعه - عقيدة دارند كه افعال وايجادات از حضرت حقتعالى وبندگانش بنحو طولى صادر ميگردند ، وبمعيّت در عرض يكديگر نيست . يعنى ، هر فعلى دو فاعل وجوبي وامكاني دارد كه از مجراى اراده ومشيّت اللّه صادر وايجاد ميشود ؛ ولى در تشكّل وقوعى بايد مسبّب به أسباب ومعلّل بعللى در نظام هستى وعالم خارج باشد ؛ بدين معنى كه فاعليّت حضرت باريتعالى در تحقّق فعل مزبور وجوبي ووقوع آن در عالم عين ، نيازمند بمباشرت وملابست با أمور طبيعي است كه در نظام كلّ انتظام يافته وچون اراده ومشيّت وقدرت حقّ بانجام امر يا فعلى تعلّق گيرد ؛ موجبات وقوع وتشكّل ظاهري آنرا در عالم أسباب بوسيلهء بندهاش فرآهم مىآورد ، وبتعبير ديگر فاعليّت عباد مبتنى بر فاعليّت اصلى واراده وقدرت وخواست الهى است ؛ وگرنه بصرف تمهيد مقدّمات لازمه وبدون تعلّق ارادهء حقّ بايجاد آن ، هيچ فعلى از بندگانش صادر نميگردد ، وهر فعلى در عين اينكه فعل خداست ، فعل بندهء أو نيز ميباشد .
برخى از راسخان در علم توحيد ومعرفة اللّه برآنند كه افعال صادره در عين استناد به بندگان ، مستند بحضرت حقّ نيز ميباشد وخداوند متعال در ايجاد افعال ، قادر ومريد بوده وهر فعلى در حقيقت ، شأني از شؤون اسم الظاهر است ودر عين حال با اراده ومباشرت وتسبيب انساني هم موجود ميگردد كه اين مباشرت ودخالت وارادهء نفساني آدمي در صدور فعل نيز ، مظهرى از ظهور اسم مريد وقادر ومقتدر خداوندى است ؛ وصدور افعال بسبب ايجاد گرديدن هم نظير وجود است ، وچون وجود از حضرت حقّ است ، ايجاد يا تحقّق فعل نيز از خداوند متعال ميباشد ، اگرچه منسوب به بندگانش بوده وبا تمهيد أسباب وعلل خارجي واقع گردد ؛ زيرا جميع اين مقدّمات ممهّده در تسطير نظام كلّ ، در طول وجودي قرار گرفته واگرچه اختيار فعل با انسان است ؛ ليكن فعل اختيار فعل با خداوند تعالى بوده وهمين اختيار فعل هم ، مظهرى از اختيار حقّ ورقيقهاى از آن حقيقت صرف وصرف الحقيقة در شمار است ؛ وتا فعل اختيار تحقّق نيابد ، اختيار فعلى در انسان محقّق نميگردد ؛ وامر بين الأمرين يعنى همينكه نه جبر مطلق درست است ونه اختيار صددرصد ، بلكه امرى ديگر صحيح است كه نه جبر است ونه تفويض ؛ وباتوجّه بدينكه هم امام صادق وهم امام علىّ بن محمّد التّقى - عليهما السّلام - در پاسخ سائل ، أو را به امر بين دو امر ياد شده هدايت كردهاند ، نكتهاى بسيار دقيق در اين سخن پرمايه بنظر ميرسد وآن اينستكه : لا جبر ، يعنى يكطرف امر بين الامرين منتفى است ،
و
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 552
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص٥٥٢