بقدرت خودش نباشد ، ودر صدور فعل خويش ، مانند شخص يا فاعل مضطرّى محسوب گردد ؛ وبهروجه فاعل موجب مانند خورشيد وآتش در نور وحرارت خود مختار نبوده وعالم ومريد بدان نيست ؛ در صورتيكه علم واراده عين ذات حقتعالى بوده وطبايع عالم نيز بارادهء حقّ مفطور بر تأثيرگذارى ميباشند ودر آثار برآمده از خود عالم وقادر ومريد نيستند .
بارى ، جميع ملّييّون عقيدة دارند كه خداوند تعالى قادر بايجاد وترك آن بوده وهيچيك از فعل وترك آن ، ذاتي أو نيست ؛ بطوريكه انفكاك آنها از ذاتش ممتنع باشد .
امّا حكماء وفلاسفه را عقيدة بر اينستكه : ايجاد عالم از حقتعالى بنظام صحيح وأحسن از لوازم ذات أو بوده وخلوّ حقّ از آن ممتنع است وقدرت بمعناى موردنظر متكلّمان وملّييّون را نادرست دانسته وربط وإسناد آنرا بذات باريتعالى منكرند ؛ زيرا وجود چنين قدرتى را براي خداوند ، از موارد نقصان ميدانند وبهمين جهت آنان حضرت حقّ را فاعل موجب بكسر جيم دانسته وقدرت را بمعنى « إن شاء فعل وإن لم يشاء لم يفعل » كمال حقّ ميدانند واين نحوه تعريف از قدرت در ميان فريقين مورد اتّفاقنظر گرديده ، بجز اينكه حكماء نسبت فعلى را كه همان فيض وجود است ؛ مانند لزوم صفات ديگر براي خداوند تعالى لازم ذاتي شناختهاند ؛ وبهمين جهت صاحب التّحصيل ، بهمنيار بن مرزبان شاگرد شيخ الرّئيس ابن سينا در تعريف قدرت گويد : « إنّ القدرة هي صدور الأمر عن الشّيئى بمشيّته » وبدنبال آن اضافه كرده است كه اين أمور از حضرت حقتعالى بعلم أو صادر گرديده وعلم أو نيز همان ارادهاش ميباشد ولذا قدرت عين ارادهء خداوندى بوده ومترتّب بر آن است .
امّا در عموم قدرت حضرت باريتعالى بايد باور داشت كه اعطاء مجعوليّت عامّ بجميع ممكنات ومخلوقات وعدم اعطاء موجود بالقوّه ، كمالاتى را بموجود بالفعل ؛ عموم قدرت خداوند متعال را اثبات ميكند ؛ واين مسئله بوجوهى مورد استدلال واقع گرديده است ؛ از جملهء آنها يكى اينكه هيچكس جز ذات واجب الوجود شايستهء اعطاء وجود بماهيّات ممكنه نبوده وخود اين مسئله برهاني است بر عموم قدرت حقتعالى ؛ زيرا هرچيز ديگرى غير از ذات حقّ ، خالى از ملابسه ودرگيرى بقوّه نيست ، وديگر اينكه اگر آن چيز ؛ ممكن بامكان استعدادي ويا امكان ذاتي باشد ؛ فرقى در أصل مسئله نداشته ، وبا توجّه بدينكه عدم يا أمر عدمي هرگز افاضهء هستى وافادهء وجود وفيض
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 545
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص٥٤٥