مراد رئيس الحكماء جناب أبو علي بن سينا اينستكه : اگر كسى حقيقت واجب الوجود را كه أصل هر كمال ومبدء وتمام آنست ، بشناسد ؛ خواهد دانستكه : غايت ذاتي در نظام كلّ ، همان ذات واجب الوجود است وغايت تماميّت ونهايت كمال هرچيزى رسيدن بحقيقت آن ميباشد ، واين امر نيز جز بذات حقّ بكمال نخواهد رسيد ؛ وآنچنانكه ذات خداوند فاعل تامّ وتمام در أطوار وجود ومراتب هستى است ، غرض وغايت حقيقي از هر كمال وجمالى هم أو بوده ونه جز أو ، وبتعبير ديگر نظام موجود در عوالم وجودي ، اعمّ از طولى وعرضى ، ظلّ ذات واجب الوجودي است كه خودش غايت جميع غايات وواجد تمامترين كمالات ميباشد وبالمآل غرض وداعى از ايجاد جميع آفرينش وترتيب نظام أحسن ، چيزى جز ذات أقدس الهى نيست ، وچون ذات واجب الوجود ، فاعل اين نظام متقن است ؛ بنابراين ، افعال ايجادى أو معلّل به غرض وغايت وداعى ديگر ، سواي ذات أو نبوده ونخواهد بود .
« اشكالات وارده بر ارادهء حقّ ودفع آنها »
چندين اشكال بر ارادهء قديم حقّ ؛ در صورتيكه علم أو عين ارادهاش باشد ، از نظر متكلّمان وبرخى از أهل بينش وارد است ، كه حكيم على التّحقيق سبزوارى بجمع ودفع آنها پرداخته است ، واين فقير آنرا با جملاتى مجموع وعباراتى بليغتر در پايان اين فصل مىآورم ودر هر مورد بتحقيق در آن ميپردازم :
1 - چون علم خداوند متعال بهرچيزى تعلّق دارد ؛ ولى ارادهاش ببرخى تعلّق ميگيرد وبه بعض ديگر أصلا متعلّق نيست ، در اينصورت لازم مىآيد كه ارادهاش عين علم أو نباشد ، وگرنه بايد بجميع معلوماتش تعلّق گيرد ؛ ويكى از آنجمله كفر وشرّ است كه طبق كريمهء قرآني :
« قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا »
يعنى بگو : اندكى از كفرت بهرهمند شو ؛ واگر خداوند بكفر رضا ميداد ، ببهرهمندى از آنكه عذاب جهنّم است ، راضى نمىگرديد ؛ زيرا رضاى خداوندى اگرچه بكفر هم باشد ؛ براي بندهاش كه امكان سرپيچيدن از حكم أو را ندارد ، عين ايمان است ، و « هرچه آن خسرو كند ، شيرين بود » . پاسخ اين اشكال اينست كه : تا چيزى استحقاق وجود خارجي نداشته باشد ، موجود نخواهد شد وهرچه موجود گردد ، اعمّ از كفر وايمان خير است ؛ زيرا شرّ از مبدء خير صادر نميگردد ، والبتّه آن خير در ارادهء قديم حقّ وبالنّتيجه در علمش نيز بوده است ؛ وبلكه بايد گفت وجود هر موجود عين اراده ومشيّت اللّه است ؛ ليكن هر امر موصوف بشرّى ، يا خيرى غالب دارد ،