تخطي إلى المحتوى الرئيسي

تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 503

مساهمون:

ص٥٠٣
بيشتر عرفاء ، علم را صفتي نفساني دانسته‌اند كه در ذات حقّ أزلي بوده وعلم أو بنفس خود ، عين علمش بخلق بوده وبين ايندو علم فرقى نيست ؛ ولذا قبول تقسيم بذاتى وغيرذاتى را نميكند ؛ در صورتيكه حكماء علم حقّ بذات خود را از عين ذات أو جدا نميدانند ودر مورد علم أو بماسوى ، آنرا از مراتب نازلهء علم حقّ به نسبت نفس ممكنات واز قبيل علم انسان بذات ونفس خود شناخته‌اند والبتّه اين نظريّه بيشتر بمتكلّمان قديم منسوبست ؛ ونه حكماى شيعي وطريقهء حكمت متعاليه وأعاذنا اللّه تعالى عن هذه الأباطيل .

[ حقّ تحقيق در مسئلهء علم ]

حقّ تحقيق در مسئلهء علم حقّ اينستكه : علم خداوند تعالى بنفس خود وبممكنات وموجودات ديگر يكى بوده ومتعدّد وتقسيم‌پذير نيست ؛ ليكن نفس خود را بدانچه عين نفس اوست ميداند وخلق را بدانچه مخلوقش برآنند ؛ ونيز جايز نيست كه علم حقّ را مأخوذ از نفس معلومات أو بدانيم ، بدين تعبير كه ماهيّات كلّى وأعيان ثابته را كه معلومات حقّند ، معطى علم حقّ ؛ بنفس خود آنان پنداريم ؛ بلكه معلومات وعلم ، عين ذات عالم حقّانى بوده وگرنه علم حقّ بمعلومات ذاتي خود بايد مستفادّ از غير باشد ، اگرچه همان غير نيز ، خارج از ذات حقّ بتصوّر درنيايد ؛ واز همين معنى ومورد است كه شيخ عارف وأهل كشف وشهود ، عبد الكريم بن إبراهيم گيلانى در كتاب انسان كامل خود فرمايد : « ولقد سها الإمام محيى الدّين بن العربي - رضى اللّه عنه - حيث قال : إنّ معلومات الحقّ ، أعطت الحقّ العلم من نفسها » يعنى شيخ أكبر محيى الدّين - كرّم اللّه وجه الشّريف - در اين معنى گرفتار سهو وخطا شد ، كه گفت : همانا معلومات حقّ ، علم حضرت حقّ بدانها را ، بحقّ عطا كردند ؛ وبتعبير ديگر ماهيّات كلّيه يا صور علمي وأعيان ثابته بفيض أقدس در ذات حقّ نمايان وظاهر شدند ؛ وچون هريك از صور علمي حقّ ، برحسب ذات خود از مصوّر على الإطلاق ، استدعاء وتقاضايى غير از ديگرى داشت ؛ وبموجب استحقاق ذاتي وجودي خاصّ خود از خدا درخواست ميكرد ؛ علم حضرت حقّ بدانها برحسب همين استحقاق ذاتي واستدعاى آنهاست كه خودشان بموجب قابليّات أزلي داشته وآنرا بحضرت حقّ عطا كردند ، وخداوند علم خود بدانها را از همين مستحقّان ومستدعيان يا أعيان ثابته وصور علمي گرفت ، ودر مقام تشبيه براي فهم كاملتر بايد گفت : مهندس نقشهء ساختمان را در علم نفساني خود دارد وطبق آن علم بهر ماهيّتى از أطاق خواب وراهرو وانبار وحمّام وسالن پذيرايى مهمان ودستشويى ، آنچه را كه لازم و