وجود خود را عين تعقّل كلّ ممكنات أمرى وخلقي دانسته وقائل بقصد اوّل در تعقّل ذات خود وبقصد ثاني ، تعقّل معقولات ديگر نشدهاند ؛ زيرا عقيدة دارند كه علم حضرت حقّ بذات خويش ، عين علم بكلّ ما سوى اللّه ميباشد ولا غيره . آقا محمّد بيدآبادى حكيم شامخ ، حىّ را عبارت از بودن چيزى بر أحسن ما يمكن وأفضل انحاء وجود ميداند ، كه اين تعريف نيز تعبيرى ديگر از تعاريف قبلي است ودر مقام تحليل علمي فرقى با درّاك وفعّال يا عالم بودن موجود ندارد ؛ زيرا علم وادراك وصدور فعل از زنده دلالت بر تماميّت وافضليّت وكمال مرتبهء زنده را دارد ؛ ليكن موجود زنده در هر مرتبه از مراتب كمال خود داراى حياتي متناسب با آن درجه ومرتبه بوده ؛ در حيوانيّت كمتر ودر برخى از حيوانات كم ودر انسانها تا درجات ومراتب كمال وتماميّت بيش وبيشتر بوده تا بمرتبه قدسي واز آنهم برتر تا بمقام أو أدنى ، ولذا جميع مراتب مزبور با حفظ اشتراك در معنى ومفهوم حيات ؛ مربوط بممكنات امرى وخلقي است ، ونه ذات واجب الوجود كه صفات أو نيز عين ذات أو در كمال وغايت تماميّت بالشدّة والعدّة والمدّة بوده ؛ ليكن با حفظ اشتراك در معنى آنهاست ، وگرنه اگر اشتراك أو در وجود وصفات خلقي را لفظي پنداريم ؛ اشكالاتى بسيار در مسئلهء توحيد پديد خواهد آمد ، كه رفع آنها ممكن نيست .
تبصرهء ختامى در تكميل مبحث حيات :
حيات مساوق فعل وادراك وبمعيّت همند وموت مقابل آن ؛ وهردو بوجود وعدم راجعند ؛ زيرا وجود مبدء افعال وآثار وادراك بوده وهر موجودى برحسب شدّت وضعف وجودي خود داراى حياتست ؛ در صورتيكه هر معدومى از همين حيث معدوميّت خود ميّت است ؛ ونيز هر عالمي باندازهء علم خود زندگى وحيات دارد وهر جاهلي هم بمقدار جهل خود ميّت ومرده ميباشد ، وبهمين دليل در كريمهء قرآني ، حضرت حقتعالى بگاه ذكر علماء وجهّال فرمايد :
« وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ »
و
« لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا »
و
« أَ وَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ ؟ »
ولذا هر موجوديكه وجودش لنفسه باشد ؛ حيات أو ذاتي است ، وبرعكس هر موجوديكه وجودش از غير باشد ؛ داراى حياتي عرضى وبتوسّط همان غيرى است كه وجود را بدو إعطاء كرده است ؛ اگرچه آن غير ، وجود لنفسه نداشته باشد ؛ مانند صورتهاى اجسامى كه قائم بموادّ يا هيولاى خودند ؛ وبدين ملاحظه موجود لغيره از