حتّى حيات بمعناى احياء ارض وبلد ميّت ومعاني ديگر نيز طبق كريمهء :
كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها
وغيره ميباشد ؛ اضافهتر اينكه آيات الهى در قرآن حكيم بمقدار بسيار ووفور قابل شمار در هرگونه إحياء موات وموتى وزندگى دادن بجميع أشياء ؛ حكايت وحقيقت داشته وما براي تكميل مبحث به آوردن برخى از آنها بسنده مىكنيم :
در سورهء انفال فرمايد :
« لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ »
ودر سورهء بقره نازل است :
« فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها »
ودر سورهء حجّ وارد است :
« وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ، ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ، ثُمَّ يُحْيِيكُمْ »
كه بدو مرگ ودو حيات در آن اشاره شده است ؛ زيرا إحياء اوّل پس از نداشتن حيات است واحياء دوّم بعد از موت بوده ونيز در كريمهء نازله در سورهء غافر :
« قالُوا رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ »
يعنى : اى پروردگار ما ، دو بار ما را ميرانيده ودوبار زنده كردى وما كافران :
« فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا ، فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ ؟ »
بگناهان خود معترفيم ، آيا راهى براي بيرون شدن ما از كفر وگناه وجود دارد ؟ ؛ ودر سورهء بقره نازل است :
إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ ، رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ ؛ قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ
وآيات وبيّنات ديگر كه ذكر جميع آنها از موارد اطناب وبلكه اسهاب وتطويل ميباشد .
بهروجه ، حيات ، بطور مطلق ، مناط علم وفعل بوده ، يعنى ايندو مترتّب بر حيات است ؛ واگر بجاى علم ؛ تعقّل وادراك بگزاريم ، فرقى در تعريف مزبور ندارد ؛ بجز اينكه اين تعريف در مورد حيات الهى فاقد معنى وبدون دخل ميباشد ، وترتّب مزبور ممكن است خارجي باشد ، يا عقلي ، وخواه ادراك يا علم را در برخى از جانداران ، احساس بدانيم ، يا تعقّل ونيز فعّال را يا تحريك فرض كنيم ويا مجرّد افاضه وافاده ؛ بهر صورت تعريف حيات با هريك از معاني ادراك وفعل صحيح بوده ووجود قوى وآلات در تعقّل وادراك وفعل ويا عدم آن از باب استغناء موردنظر نيست ونيز خواه مبدء ادراك وفعل زائد برذات فاعل باشند ، ويا متّحد با آن بوده وعين ذات وهويّت أو در شمار آيند ، در صحّت تعريف مزبور اشكالى وارد نميكند .
امّا مراد از ادراك بنابر نظر حكيم بارع ، ملّا عبد اللّه زنوزى ، « 1 » ما به الانكشاف است ونه معنى مصدري انتزاعي ؛ چنانكه مقصود از فعل هم ، ما به الفعل ، يا جهت صدور آثار
هامش
( 1 ) - كتاب لمعات الهيّة ، بتصحيح آقاى سيّد جلال الدّين آشتيانى ، طبع انجمن فلسفه سال 1397 هجرى قمري .