مقتضى را در نفس حقّ از حيث ذاتش حقيقتي است ؛ كه حكمي ذاتي بوده وتحوّلى در صور مورد تجلّى ايجاد ميكند ؛ والبتّه اين تحوّلات ظهورى باقتضاى كمالات ذاتي حق ميباشد ؛ وبدين معنى كريمهء :
« كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ »
افادهء مفهوم تغيير در ذات حقتعالى را ندارد ؛ بلكه مراد از آن تحوّلات وتغييرات حادثه در صور عيني موجودات بمقتضاى ظهور كمالات حقّانى بوده واين ظهورات متنوّعه نسبت بحقّ ، شأني است الهى ، ونسبت بخلق ، حال محسوب بوده وهرگز اين تجلّى ، از وصف يا اسمى از أسماء اللّه بىبهره نيست ، اگرچه كسى آن اسم يا وصف را نداند ؛ وبدين دليل است كه حضرت ختمى مرتبت ( ص ) فرمود : « سيحمده يوم القيامة بمحامد لم يحمده بها من قبل » ونيز در دعاى خواجهء كائنات وصفوت عالميان وارد است : « أللّهم إنّى أسألك بكلّ اسم سمّيت بها نفسك ، أو إستأثرت به في علم الغيب عندك » يعنى : بزودى خداوند در روز قيامت به محامدى حمد ميشود كه پيش از آن هرگز بدان محامد مورد حمد واقع نگرديده بود ، ودر دعاى فخر كائنات وارد است كه : خداوندگارا ترا بهر اسمى كه خودت ذات أقدس خويش را بدان ناميدهاى ميخوانم ، ويا بدان اسمى كه در علم غيب تو ودر نزد خودت مكنون ومخزونست ميخوانم ، ونيز معنى : « أللّهمّ أسألك وأدعوك » يعنى قيام به أدبي كه در تجلّى حقّ بخلق واجب است ؛ ولذا از مقدّمات مزبور دانسته ميشود كه يوم اللّه ، همان تجلّى الهى در استحالهء مرور زمان وحالات وارده بر مخلوقاتست ؛ ومراد از آية :
لِلَّذِينَ لا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ
يعنى كساني كه اميدى بتجلّى حق نداشته ومنكر وجود أو بوده وفاقد ايمان بغيب ميباشند ؛ پس ، هركس منكر چيزيست ، يعنى قائل بعدم آن بوده ودر كريمهء ديگر نازل است :
( لا يَرْجُونَ لِقاءَنا ) *
زيرا لقاء عين قرب الهى وقرب نيز بتجلّى خاصّ أو ، در دنيا وآخرت محقّق ميباشد .