و « أبيت عند ربّى » وآيات وأحاديث قدسي ديگر كه همگى دلالت بر تنزيه در عين تشبيه وتشبيه در عين تنزيه دارند ؛ وبهمين ملاحظه حضرت شيخ أكبر - محيى المعرفة والدّين - سروده است :
فإن قلت بالتّنزيه ، كنت مقيّدا * وإن قلت بالتّشبيه ، كنت محدّدا
وإن قلت بالأمرين ، كنت مسدّدا * وكنت إماما ، في المعارف سيّدا
فإيّاك والتّشبيه إن كنت ثانيا * وإيّاك والتّنزيه ، إن كنت مفرّدا
دليل قرآني باينكه كلّ موجودات عالم از مرسل ومجرّد ، تا مادّى وطبيعي ، همگان مظاهر ذات وأسماء وصفات وافعال حقّند ، اينستكه هريكرا بفراخور وجود آنها تسبيحى است كه وجودشان عين آن تسبيح بوده ؛ واين آية در هر سه سورهء الحديد والحشر والصّف يكسان نازل است كه :
« سَبَّحَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ ، وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ » *
كه مراد از سماوات وآنچه در آنست ، همان موجودات أمرى ومرسل بوده ، وزمين وآنچه در آنست ، موجودات طبيعي ومادّى ميباشد ؛ واين معنى در كريمهء :
تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ
مورد تأييد واقع شده وحتّى اينكه تسبيح هرچيز عين وجود آنست ؛ نيز در آيهء :
وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ
و
« يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ ، لا يَفْتُرُونَ »
يعنى رعديكه از تراكم ابرها وكيفيّاتى خاصّ توليد ميگردد ، عين حمد الهى است ، ودر آيهء ديگر فرمايد :
« كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ »
و
« وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ »
كه عدم فترت شب وروز در تسبيح وعدم فهم انسان از تسبيح كلّ موجودات أمرى وخلقي وغيره ؛ دليلي بر عيني بودن تسبيح است در موجودات ، ولذا محيى الملّة والمعرفة والدّين ، ابن عربى در باب دوازدهم از فتوحات مكّيه ، پس از بحث در معرفت دور فلك محمّدى ، گويد : آنچه كه جماد ونباد ناميده شده ، در باور ونظر ما داراى روح بوده ودر عادت ؛ از ادراك غير أهل كشف ، پنهان است وهمانند حيوان در حسّ وادراك همگان درنمىآيند ؛ امّا همهء جمادات ونباتات در نزد أهل كشف زنده وداراى نطق بوده ، وچون هر موجود از مزاجى خاصّ تركيب يافته است ؛ از ديگران بهمين وصف ممتاز بوده وتسبيح براي موجودات معنى ندارد ؛ مگر براي زندگان خردمند ودانا ، وما ذكر وتسبيح خدا را از سنگها برؤيت عيني ديديم وشنيديم ، كه بزبان نطق خود حضرت حقتعالى را تسبيح وذكر ميكردند وگوش من آنرا مىشنيد ، ونيز شيخ أكبر در همين باب فرمايد : « كذلك المسمّى جمادا ونباتا ، أخذ اللّه