از هشتاد وپنج مريد تحصيل نكرد . ابن عربى در فصّ « 1 » مورد بحث گويد : أهل حقايق تنزيه در جناب الهى را عين تحديد وتشبيه وتقييد دانند ومؤمني كه صرفا قائل به تنزيه است ، يا مقلّدى جاهل ويا داراى سوء أدب بحقتعالى بوده وندانسته بتكذيب حق ورسل أو مبادرت كرده است ؛ زيرا حضرت حقّ را بقيد اطلاق مقيّد كرده است . امّا حق تحقيق وتحقيق حقّ اينستكه : منزّه صرف ومشبّه محض ، هريك از جهتي نادان وبىادبند ؛ وايندو از دو وصف ، خالى وبدور نماندهاند : اوّل ، يا به نبىّ ورسولي گرويده ومعتقدند ، واز شرايع حقّه پيروى ميكنند ؛ ودوّم اينكه يا از انديشه وفكر خود به صرف تنزيه حقّ مبادرت كردهاند ؛ در صورت نخست ، اگر به تنزيه حقّ در عين تشبيه معتقد نباشند ؛ نسبت بذات حقّ جاهلند ، اگرچه پير وأديان آسمانى محسوب شوند ؛ وبتعبير ديگر در رديف غاغهء عوام النّاس درشمارند ؛ زيرا في الحقيقة بتكذيب خداوند متعال در مقام ظهور بصور ممكنات پرداختهاند ؛ ودر عين اعتقاد ببرخى از الهيّات ، بتكذيب بعض ديگر آن مبادرت نموده واز فرط تنزيه ، منكر حقايق تشبيهى حضرت حقّند ، ودر اعتقاد بمفادّ كريمهء :
« لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ، وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ »
تنها بقسمت اوّل اين كريمهء الهى قائلند ، ونه بخش ديگر يا دوّم آنرا ؛ در صورتيكه بحقّ اعتقاد علمي ، حتّى به قسمت اوّل آن نيز ، كه في الحقيقة تنزيه از تنزيه است ؛ عقيدهمند نميباشند ؛ وامّا اگر كسى از فكر وعقل خود وبدون اعتقاد بشرايع حقّه ، معتقد به تنزيه صرف باشد ؛ أو نيز به تعطيل حضرت حقّ از تشبيه پرداخته وبحقّ توحيد وكمال معرفت الهى نائل نيامده است ؛ ليكن صرفنظر از اين دو گروه دور از حقيقت توحيد ؛ جمعى از أهل معرفت وراسخان در علم ، وجود دارند كه به تبعيّت از أنبياء ورسل وائمّهء معصومين - صلوات اللّه عليهم أجمعين - ونيز با ادراك حقايق وتأمّل وتوغّل در مسائل الهى ، به تنزيه در عين تشبيه وبه تشبيه در عين تنزيه نگريسته وبا وصف عيني بودن ايندو ، بهردو امر ياد شده معتقدند وبحقّ تحقيق وتحقيق حق دست يافتهاند .
بارى ، طبق كريمهء قرآني :
« سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ ، حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ ، أَ وَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ »
يعنى بزودى نشانههايى از وجود خود
هامش
( 1 ) - هداية الأمم يا شرح كبير بر فصوص الحكم ابن عربى ، تأليف وتحقيق غلامحسين رضانژاد « نوشين » از انتشارات الزّهراء سال 1380 شمسي .