را در مظاهر آفاقي ونيز در مجالي نفوس آنان ؛ بدانها خواهيم نمود ، تا بوضوح بنگرند وبآشكارا براي آنها مبيّن گردد ، كه خداوند بر حقّ است ، وآيا همين دلالتها ونشانهها در اثبات اين مسئله كه پروردگار تو در همهجا حاضر است ، كافى نيست ؟ .
در كريمهء مزبور ، آيات آفاقي حقّ ، عبارت از صور مظاهر أسماء اللّه است كه در تحليل غايى عين مسمّى بوده واگر ظهور حضرت حقتعالى در تحت حكومت اسم قيّوم وظاهر نباشد ، هيچ نشانه ونمودارى از آسمانها وزمين وجود نخواهد داشت ؛ وتنها آيات آفاقي دليل بر وجود پروردگار نبوده واين آيات مؤيّد به آيات أنفسى هم ميباشند وجملهء
« وَفِي أَنْفُسِهِمْ »
دليل بر اثبات معنى مزبور است ؛ ولذا نشانههاى وجود حقّ در آفاق ، عبارت از مظاهر أسماء اللّه بوده واين صور تفصيلي كائنات از حيث وجودات مقيّدهء خود ، عين أسماء پروردگارند كه بنگرشى باطني با مسمّاى خود از حيث ربط مقيّد بمطلق متّحد به اتّحاد عيني ميباشند ؛ ومراد از أنفس در كريمهء مباركه عبارت از رؤيت نفساني عوالم باطني وروحاني وأمرى يا مرسلات است كه در ذات وعين انسان كامل موجود بوده وفي الحقيقة عارف ، حضرت حقتعالى را يكبار در حقايق تشبيهى وخارجي يا در آفاق مىبيند ؛ وبار ديگر بنحوى روشنتر در نفس خود مشاهده كرده وهرگونه تشكيك وترديد أو را در شناخت اجمالي پروردگارش مرتفع وبرطرف ميكند ، تا سرانجام بر أو منكشف ومعلوم گردد كه جميع اين صور ومرايا ومشهودات خارجي وملاحظات نفساني وباطني وى از حقائق الهى ؛ مظاهر ومجالي ظهور أسماء اللّه بوده وبشناخت تشبيهى حضرت حقّ نائل شده است ؛ وبهراندازه كه انسان بحدود وأشياء ومكوّنات عيني وخارجي وباطني يا نفساني از حيث طبيعت وقوى ولوازم وتعلّقات وروابط ومناسبات وعوارض ونقص وكمال نسبى وشدّت وضعف وفقر وغنى وتوابع ولواحق آنها بعلم اجمالي يا تفصيلي آشنا وشناساتر گردد ، بهمين مقدار بمعرفة اللّه وأسماء وصفات وإضافات وافعال أو نزديكتر شده واز معرفت اندوختگان حضرت حقّ خواهد بود ، واينگونه از نگرش وادراك وتعقّل ، جز از طريق تفكّر در خلق آسمانها وزمين وموجودات ما بين آنها تحصيل نخواهد گرديد ، ودر مقام تسميهء اينگونه از معرفت ، جز از طريق مشبّه دانستن حضرت حقّ در عين منزّه بودنش ؛ امكان تحقّق وحصول نخواهد داشت ؛ وچنين معرفتي از أنبياء ورسل وبويژه حضرت خاتم المرسلين ( ص ) وائمّهء معصومين موروث است كه فرمود : « رأيت ربّى في أحسن الصّورة »