نور ومجالي تعيّنات وظهور أو در شؤون وأمور مفصّله بوده وهويّت أو در كلّ عوالم بود ونمود ، عين أحديّت وواحديّت أسمائي وصفاتى وافعالى وى بوده وبراي هميشه ودر جميع أحوال در ضمن حقيقت عيني وباطني خود ، مشبّه در عين تنزيه ومنزّه در عين تشبيه ميباشد واگر عيني بودن ايندو را از نظر دور داريم ، بخلط مراتب وشؤون أو مبادرت كرده ودر توحيدي ناتمام ومعرفتي يكطرفه وناموجّه ، بشناخت ذات وأسماء وصفات أو پرداختهايم ، وبمفادّ اين كريمه
« لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ »
كه غايت تنزيه است توجّه نداشته ومعطّل ماندهايم ، ونيز بكنه معناى جملهء ديگر قرآني
« وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ »
كه عين اثبات تشبيه ميباشد دست نيافتهايم ؛ وبتعبير بهتر اينكه جمع بين تنزيه وتشبيه ، جمع معي نبوده وجمع فيه است ، وگرنه جمع معي عرضى ميباشد ومفيد معناى عيني بودن ايندو نخواهد بود ، بنابراين ، جمع فيه در مبحث مزبور عين اسقاط إضافات است كه بقول عارف وارف ، شيخ محمود شبسترى :
نشانى دادهاند أهل خُرابات * كه « التّوحيد إسقاط الإضافات »
شيخ أكبر - ابن عربى - يكى از علل عدم توفيق نوح را در تبليغ توحيد حقتعالى ؛ بنزاهت أو از مشبّهات ومقيّدات در قوم خود ، در اين ميداند كه أو در جمع بين تشبيه وتنزيه حقتعالى به آيهاى از قبيل :
« لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ »
استناد نكرد ، وگرنه در أمر تبليغ بتوحيد موفّق ميگرديد ؛ زيرا قوم أو در تشبيه محض بودند ونوح مبلّغ تنزيه محض ؛ در صورتيكه آيهء مزبور جمع معي ايندو نيست وجمع فيه ميباشد ؛ وبهمين دليل پيامبر أكرم ( ص ) در أمر تبليغ بتوحيد موفّق آمد كه برخلاف نوح ، در جمع عيني تنزيه وتشبيه يا جمع فيه كوشيد وهمانند نوح وقوم أو ، نه در تنزيه صرف ماند ، ونه در تشبيه محض ، وبهمين لحاظ در دعوت بتپرستان بتوحيد ، از گرفتاريهاى نوح وعدم موفقيّت أو بركنار مانده ودر كمترين مدّت توانست ريشههاى اساسى ونهادهاى اصلى عبادت أصنام وأوثان را قطع كند ؛ در صورتيكه نوح در طىّ نهصد وپنجاه سال چنين توفيقي را نيافته وعلى الدّوام آزار واذيّت قومش بر آن نبىّ دلآگاه بيشتر ميشد ؛ اگرچه حضرت رسول معظّم اسلام ( ص ) فرمود : « ما اوذى نبيّا مثل ما أوذيت » . بتعبير ديگر اينكه قوم نوح در معنى نصف دوّم آية ، يا
« وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ »
به تشبيه صرف درمانده بودند وحضرت نوح - على نبيّنا وآله وعليه السّلام - در
« لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ »
يا نصف اوّل ، وحال آنكه نبىّ مرسل اسلام ( ص ) ، در جمع عيني بين هردو كوشيد ودر اندك زماني