گاه خورشيد وگهى دريا شوى * گاه كوه قاف و ، گه عنقا شوى
تو نه اين باشى ، نه آن در ذات خويش * اى فزون از وهمها ، وز بيش ، بيش
از تو اى بىنقشِ با چندين صُوَر * هم مُشَبّه ، هم موحّد ، خيرهسر
گه مُشبّه را موحّد ، ميكند * گه موحّد را ، صُوَر ، ره ميزند
آينهى دل ، چون شود ، صافي وپاك * نقشها بيني ، برون ، از آب وخاك
هم بهبينى نقش وهم نقّاش را * فرش دولت را و ، هم فرّاش را
پس ، تشبيه در ذات الهى عبارت از صورت جمال اوست ، زيرا جمال الهى را معاني متعدّدى بوده ودر حقيقت همان أسماء وصفات اوست ، كه در تجلّيات وتعيّنات أو گاهى بصورت معقول وگاه ديگر محسوس پديدار گرديده وبتعبيرى بهتر ، صورت محسوس آن : « رأيت ربّى في صورة شاب أمرد » ومعقول آن همانند : « أنا عند ظنّ عبدي بي ، فليظنّ بي ما يشاء » كه تشبيه در حديث نخست محسوس ودر دوّم معقول است ، وبدون هيچ شكّى ، ظهور حضرت حقتعالى بصورت جمال خود در هر مظهرى اعمّ از محسوس يا معقول ، امرى صحيح وحقيقتي غيرقابل ترديد است ؛ ولذا بهمانگونه كه تنزيه أو حقّ است ، تشبيه أو نيز حق بوده وهردو عين يكديگرند ؛ ودر اين معنى جز كاملان وراسخان در علم ، كسى بژرفاى آن نائل نيامده است ؛ وبهمين جهت ، هر صورتي از صور موجودات ، اعمّ از مجرّد ومادّى ومحسوس ومعقول ، صورتي از صور الهى وجمال اوست كه در مجالي ومظاهر جزئي وكلّى جلوهگر آمده ، ودر عين كثرت تشبيهى ، داراى وحدت تنزيهي بوده وبرعكس ؛ امّا آنچه بر ورأى تنزيه وتشبيه مزبور موردنظر عارف وأهل اللّه است ؛ همان تنزيه از تنزيه ميباشد كه مورد اعتقاد نهائي كاملان در معرفة اللّه است ؛ ولذا بايد دانست چنانكه براي حضرت حقتعالى دو تنزيه متصوّر است ؛ جمال الهى را نيز دو تشبيه بوده وبذاتى ووصفى موسوم ميباشد . تشبيه ذاتي حقّ اينستكه : آنچه مربوط بصور موجودات ومحسوسات است از وجهي مظاهر صور أسماء وصفات أو ميباشند وشبه محسوسات يا موجودات شبحي ومثالي ووهمى همچنين بوده واز حكم محسوس برخوردارند وتشبيه وصفى هم عبارت از صور معاني أسمائي حقّند كه منزّه از تشبيه بمحسوس ميباشند ؛ وتشبيه حقّ ، بصورت محسوس در سورهء نور نازل است ، كه فرمايد :
اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ، مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ ، زَيْتُونَةٍ ،