بارى ، پرستيدن بت ، عبادت خداست از وجهي ، ونه از جميع وجوه ، وعبادت از وجه ، وجهي از عبادت بوده ومنطق قرآن در اين معنى گوياتر از هر منطقي است كه فرمايد :
« أَلا لِلَّهِ الدِّينُ الْخالِصُ وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى »
يعنى : بهوش باش كه دين خالص از آن خدا بوده وآنانكه بجز ذات حقتعالى را به أولياء بودن برخود برگزيدند ؛ بعبادت آن أولياء يا بتهاى خود نپرداختند ، مگر اينكه گفتند : اين بتهاى معبود ، وسيلهء نزديك شدن ما بخداوندگار عالم وعالميان است ؛ وكريمهء مزبور در جملهء :
« مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ »
بالصّراحه بتها را - از زبان بتپرستان - خدا واللّه معيّن نميكند ؛ بلكه آنها را أوليائي معرّفى كرده كه وسيلهء تقرّب بتپرستان وعبدهء أصنام بخداوند يكتاست ؛ وكلمهء ولايت بمعانى : قرب ومحبّت وأمارت وسلطنت وتوليت وسرپرستى صغير ويتيم وفرار كردن از چيزى وپشت كردن بدان ؛ ومتابعت از أمر وغلبه واقتدار بر امر وچيزى ، وحكومت وباريدن پىدرپى باران ومددرسان وكمكگار وپسر عمّ وحافظ وناصر وصاحبدم وبنده وآزادكنندهء بنده ومالك أو ومطيع امر خداوند آمده ، چنانكه گويند : المؤمن ولي الله ونيز بولىّ نعمت وهركس كه در اسلام ، در مقابل قدّيس باشد در نصارى ، ولىّ نامند ، ووارث پادشاه يا وليّعهد ؛ ومستولى وأحقّ بودن بچيز يا أمرى ، وپيروان على وأهل بيت أو - عليهم السّلام - ومتصدّى امر أوقاف وهمسايه وهم سوگند وداماد وپسر خواهر وربّ ونعمت دهنده ونعمتخوار وشريك ونيز بتعاريف مختلفي مانند : ميراث بردن كسى از ديگرى بعقد ولايت وموالات وداشتن استحقاق بيشتر از غير ، ودر اصطلاح فقهاء بمعنى تنفيذ قولي عليه ديگرى چه بخواهد وچه نخواهد ؛ وبا اشتقاق ديگر بمعانى مختلفي بجز موارد ياد شده هم بكار رفته است ؛ ولى در جميع معاني مزبور ودر هيچ موردى بمفهوم اللّه بكار نرفته است ؛ مگر در معنى ربّ كه آن نيز اسمى از أسماء اللّه بوده وحضرت حقتعالى در تحت حكومت هر اسمى بكسى يا چيزى تجلّى بمعناى عموم آن بكند ، آن اسم ، ربّ آن شخص يا چيز مورد وموضوع تجلّى است ، ونه اللّه كه مستجمع كلّ أسماء ميباشد .
نكتهء قابل توجه در مبحث مزبور اينستكه : صرف الوجود ، عين حقيقت هستى است كه بلحاظ اطلاق خود در جميع ذوات موجودات سريان داشته وفي الواقع در ذوات مورد سريان ، عين آن ذوات بوده وصفات أو نيز از حيث كلّيت واطلاق در جميع صفات موجودات سارى ميباشند ؛ يعنى صفات در حقّ در مقام ظهور بصفات ممكنات أمرى
و