نظريّه تحاشى دارد .
حقّ اينستكه : بزرگان صوفيّه وعرفاء بذكر مراتب كلّيهء موجودات پرداخته وگويند :
اگر حقيقت وجود را « بشرط أن لا يكون معها شيئى » اعتبار كرده وبهيچگونه قيدى از قيود خاصّه وتعيّنى از تعيّنات معتبر ندانسته وبلكه آنرا حتّى از قيد اطلاق نيز مبرّى شناسيم ؛ چنين حقيقتي را مرتبهء أحديّت ذاتي وغيب مطلق يا غيب الهويّه وحقيقة الحقايق وجمع الجمع وعماء وهويّت عيني نامند ، ودر صورتيكه ذات حقتعالى را باعتبار اضافهء به أسماء وأشياء خارجي در عقل خود در نظر آوريم ، آنرا مرتبهء واحديّت وحضرت الهيّت نامند ، امّا با استهلاك جميع أسماء وصفات ؛ كه در اينصورت داراى اسم ورسمي ونعت ووصفى نبوده ومتعلّق ادراك ومعرفت واقع نميشود ؛ زيرا موجود صرفى است كه أصلا تعلّقى بغير وارتباطي بماسوى ندارد ؛ وچون ادراك هرچيزى فرع تحقّق ارتباط بين مدرك ومدرك ميباشد ، ودر اين مرتبه براي وجود ممكنات وما سوى ارتباطي با حقيقت غيبى أو متصوّر نيست ؛ زيرا ذات أو پيش از وجود جميع أشياء محقّق بوده وشناخت أو تنها از طريق آثار ولوازم أو ميباشد ، ودر اين مرتبه هم آثار ولوازمى نيست ؛ در نتيجة از جميع جهات ووجوه مختلفه مجهول بوده واز همهء قيود حتّى قيد اطلاق هم مطلق است ؛ ونفس همين اطلاق هم ، قيد وجود حقّانى الهى بوده ومطلقى كه امر سلبى بر آن اطلاق گردد ، مستلزم سلب جميع صفات وأسماء واحكام از ذات حقتعالى است ، وبلكه مستلزم سلب جميع أمور اعتباري ؛ حتّى سلبهاى مذكور از ذات اوست ؛ وعارف محقّق ، صدر الدّين قونوى بدين معنى اشاره كرده وميگويد : فهو امر معقول ، نرى أثره ولا يشهد عينه كما نبّه علينا شيخنا - ابن عربى - رضى اللّه عنه ، في بيت :
والجمع حال لا وجود لعينه * وله التّحكم ليس للآحاد
مرتبهء دوّم اينستكه اگر حقيقت وجود را لا بشرط شيئى ولا بشرط لا شيئى دانيم ، در اينصورت آنرا وجود منبسط يا مطلقى نامند كه در اصطلاح عرفاء ، بهويّت ساريه وعرش الرّحمان ومرتبهء جمع وحقيقة الحقائق وحضرت أحديّت جمع وحضرت واحديّت وفلك حيات وحقّ مخلوق به وأصل عالم نيز موسوم است ؛ واطلاق اين وجود مطلق ، بمعناى كلّيت نيست ، زيرا وجود ، محض تحصيل وفعليّت بوده وكلّى از حيث كلّيت خود مبهم است ودر خارج موجود نميباشد وحال اينكه حضرت أحديّت