تحقّق بخشيدن بدان ، از جانب حضرت حقتعالى ؛ پس با اين برهان به اثبات رسيد كه بالمآل : « لا هو ، الّا هو » .
« نظريّه صدر المتألّهين شيرازي ، در جهت ردّ وبطلان قول » « وبرهان غزالى »
آنچه اين گوينده - امام محمّد غزالى - گفته است با مذهب عارفان قائل بتوحيد ، از حيث عقلي ولفظي منافاة دارد ؛ امّا از حيث عقلي ، آنانكه گويند ماهيّات مجعول بوده وبجعل جاعل وجوبي حاصل مىآيند ، بايد متوجّه باشند كه ماهيّات عبارتند از أموري متخالف المعاني ، كه در حقايق خود متكثّر وبذوات خود نيز از يكديگر متمايزند ؛ ودر نتيجة اين اشخاص - مانند غزالى - بنابر مذهب فكرى وعقلي خود ؛ موجوديّت ماهيات را بصدور ذوات آنها از فاعل وجوبي دانسته وبدو منسوب ميدارند ، ودر اينصورت وجود در باور آنان ، معنى مصدري بوده وموجود امرى حقيقي است كه برحسب تعدّد افراد ماهيّات صادر شده از جاعل ، متعدّد است ؛ بنابراين ، چنين مذهب وعقيدهاى كجا ، با مذهب توحيدي كه عرفاى شامخ معتقد بدان ميباشند ؟ ! ؛ چنانكه بعضي مدّعيان توحيد نيز گويند : وجود حقيقي ، شخصي واحد بوده وآن ذات باريتعالى است ؛ وموجود كلّى را افرادى است متعدّد كه همان موجوداتند ، ومتأسّفانه اين مذهب را بذوق التألّه منسوب داشته وگمان كردهاند كه وحدت وجود اينست ؛ وحال اينكه اين نظريّه نيز بوجوهى متعدّد باطل است : نخست اينكه - افراد موجودات با وصف اتّحاد در ماهيّت نوعي ، متكثّر بوده وبرخى از آنها بر بعض ديگر در وجود متقدّمند ؛ پس اگر ماهيّت واحد ووجود نيز واحد شخصي بود ؛ چگونه موجود متعدّد گرديده وبعضي از آن بر بعض ديگر متقدّم است ؟ ! . دوّم اينكه - بنابر اين قول ، اگر نسبت ماهيّات بذات باريتعالى اتّحادى باشد ، لازم مىآيد كه حضرت حقتعالى داراى ماهيّت وحتّى ماهيّاتى مختلف وغير از وجود باشد ؛ در صورتيكه به ثبوت پيوسته كه ذات حقّ انيّت محضه ووجود صرف وبحت بوده ، واگر نسبت ماهيّات بحقّ وجاعل وجوبي ، تعلّقى وارتباطي فرض شود ؛ در اينصورت تعلّق هر شيئى بشيئى ديگر ، فرع بر وجود وتحقّق آندو بوده ولازم مىآيد كه براي هريك از ماهيّات ، وجودي خاصّ ومتقدّم بر انتساب آن بخداوند متعال باشد ، وهمچنين تعلّق هر ماهيّتى بذات حقّ از تقدّم مزبور برخوردار ميباشد ؛ زيرا شبههاى نيست كه معاني ماهيّات غير از معنى تعلّق آنها بغير است ؛ ودر اين وجه ، ما