تقوّم اسم اللّه ، به هاء آخر آنست ، كه اگر از آخر اسم اللّه برداشته شود ، اين اسم مفيد معناى الوهيّت نخواهد بود . پس در صورت بودن هاء در اسم اللّه ، اگر حرف همزهء اوّل آنرا برداريم ، بقيّهء كلمهء مزبور للّه است كه مفيد معناى - براي خدا - ميباشد ، واگر لام اوّل للّه را برداريم ، بقيّهء آن - لاه - است كه بمعناى احتجاب از خلق بلحاظ عظمت وكبرياى أو خواهد بود ؛ ودر صورتيكه لام اوّل لاه نيز حذف گردد ، باقيماندهء آن - اه - است كه مفيد معناى هو خواهد بود كه مرجع اسم اللّه ميباشد ؛ زيرا الف ما قبل هاء تلفّظ نميشود ، وبويژگى الف بودن ، حذف ميگردد ، وباقي نميماند ، بجز هاء كه همان ه بوده وبه اشباع خوانده شده ودر اينصورت هو ميشود كه مرجع اللّه در سورهء اخلاص ، يعنى :
« قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ »
خواهد بود ولذا هر حرفى از ابتداى كلمهء اللّه حذف گردد ، از معناى الوهيّت آن نخواهد كاهيد ، مگر حرف آخر آن ، يعنى هاء كه در اينصورت ، ديگر هيچيك از حروف باقيماندهاش افادهء معناى الوهيّت را نخواهد كرد ، ودر نتيجة چنانكه گفته شد ، هاء اللّه موجب قوام اين اسم جامع كلّ أسماء اللّه ميباشد .
از پيش بطور اشاره گفته آمد كه برخى از متكلّمان قديم را عقيدة براينست كه اسم اللّه علم بوده واز هيچ لفظي مشتقّ نيست ، ومعتقدان اين نظريّه عبارتند از : امام محمّد غزالى « 1 » وامام فخر الدّين رازي وقفّال شاشى وأبو زيد بلخى وجمهور اشعرى مذهبان از أهل تسنّن ؛ امّا برخى از اشاعره ومحقّقان معتزله وبزرگان أهل تشيّع - كثّر اللّه تعالى أمثالهم - براين باورند كه اللّه اسمى اشتقاقى بوده وداراى ريشهاى است كه اسم اللّه ، مشتقّ از آنست ؛ واين وجوه اشتقاقى دهگانه عبارتند از : 1 - اسم اللّه ، مشتقّ از ولا بمعناى شدّت عشق ودلدادگى ومحبّت است وعلّت اينكه برخى اللّه را مشتقّ از ولا ووله دانستهاند ، اينستكه هيچ موجودى جز خداى را ، محبّت راستين وعشق حقيقي ، بشدّت در محبّت وعشق دوطرفه نسزد ؛ زيرا در عشق مجازى ، چنان نيست كه بهر مقدار معشوق را دوست داشته باشى ، أو نيز بهمان اندازه بشما دوستى ورزد ؛ بلكه گاهى معشوق در عشق مجازى ، يا عاشق خود را دوست ندارد ويا در كيفيّت عشق ورزيدن متفاوتند ؛ در صورتيكه در عشق بخداوند متعال چنين نيست ؛ وهرچه درجهء ايمان برتر
و
هامش
( 1 ) - نفحة الرّوح وتحفة الفتوح ، تأليف عارف بزرگ ، مؤيّد الدّين جندي ، با تصحيح نجيب مايل هروى ، انتشارات مولى ، سال 1362 .