پرش به محتوای اصلی

تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحه 406

پدیدآورندگان:

ص۴۰۶
نعمت ونقمت براي آنها پديد آيد ، تحقّق اين مقتضيات ولوازم وصفات واستعداد است ؛ بر طبق وموافق استدعاى هريك از آنها در وجود علمي وثابت أزلي بود ولا غيره وبقول ملّا عبد الرّحمن جامى عليه الرّحمه :
چون قوابل ، نقاب بگشودند * مستعدّان ، سوآل ، بنمودند
طلب فعل نيك وبد ، كردند * هريكى ، فعل خود ، بخود كردند
گر در آتش روند ، ور در آب * خود ، طلب كرده‌اند ، هان درياب
بهمين مناسبت ميتوان بيكى از اسرار قدر وقضاء محتوم ووجود لوح محو واثبات وغيره پى برد ودانست كه هيچ حادثه وپيش‌آمد ومقدّرى ، خودبخود براي هيچ موجودى در عالم ، تحقّق نخواهد يافت ، مگر اينكه صورت علمي آن ، طبق استدعاى آن ماهيّت در أعيان ثابته وذات حضرت حقتعالى باندراج أزلي مندرج بود ، وچون ماهيّت أو بوجود خارجي مقيّد ومعيّن شد ؛ جميع لوازم آنهم با وجود عيني أو بر وفق زمان ومكان ومناسبات خاصّ ديگرش ، محقّق گرديده وبوجود خواهند آمد ؛ ولذا اقتضاى ذاتي شمر ومعاوية وابن ملجم وحسين بن علي وأمير المؤمنين ( ع ) از عين ثابت أزلي آنان بود كه در عالم خارج نيز عينا محقّق گرديد ، ولذا شمر ، بايد شمر باشد وحسين بن علي عليهما السّلام ، حسين ؛ ومفادّ
« آتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ »
غير قابل ترديد بوده ، وهر ماهيّتى در حضرت علم الهى آنچه خواست ، خداوند عادل عين آنرا بدو در عالم علم وعين بخشيد وبقول جامى : « خود طلب كرده‌اند ، هان درياب » وامّا اينكه همان عين ثابت ووجود علمي أو ، جميع استعدادات ومقتضيات خود را از كجا تحصيل كردند ؟ ، سوآلى بدون پاسخ نيست ؛ زيرا ذات حقتعالى در مرتبهء فيض أقدس وظهور أسماء ؛ جميع قابليّات واستعدادات ولوازم ماهيّات وهويّات عيني وخارجي را به أعيان ثابته اعطاء فرمود واز اين حيث مورد سوآلى هم واقع نخواهد شد ؛ زيرا طبق كريمهء قرآني :
لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ
وبدين لحاظ هرگز مسئلهء جبر وتفويض هم در ذات حقتعالى قابل طرح نيست ؛ زيرا أعيان ثابته كه أساس وأصل أعيان وماهيّات يا وجودات مقيّدهء خارجي هستند ، از شؤون ذات حقتعالى محسوبند كه بتعبير ديگر همان كمالات ذاتي نامتناهى بالشّدّة والعدّه بوده كه كامن در وجود حقّند ؛ ودر مثل ميتوان از آنها نسبت بوجود عيني وخارجي ، بدانه وحبّه‌اى تشبيه كرد كه جميع فعليّات درخت شدن وبار آوردن وخصايص رنگ وطعم وبو در همان دانه وحبّه بنحو بالقوّه موجود
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحه 406 | غلامحسين رضانژاد