علم حقّ استدعاء عدم تحقّق وعينيّت در خارج ووجود عيني را كرده است .
بارى ، اگر با دقّتى بيشتر از انظار متعارف ، بمسئلهء أسماء غيبى حقّ - جلّت عظمته - بنگريم ؛ بدين نكته متوجّه ميشويم كه اين أسماء مختصّ بباطن بوده وداراى هيچگونه اقتضاء ونسبت واستعدادي با ظاهر نمىباشند ، وبهمين دليل كريمهء قرآني فرمايد :
« لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ »
زيرا اين أسماء هيچ تعلقي به أكوان وموجودات جوهري وعرضى وحتّى مجرّدات ، مانند ملائك ندارند ؛ وچون طالب ومستعدّ بطون بوده واز ظهور گريزانند ؛ پس بصورت ظاهر مصوّر نشده وبالذات ممتنع از اتّصاف بوجود عيني ميباشند ؛ بنابراين ، اينگونه از ممتنعات ، حقايقى الهى بوده وشأن آنها عدم ظهور در خارج است ؛ ولذا ثبوت آنها در حضرت علم بوده وأزلا وأبدا رايحهاى از وجود خارجي نخواهند بوييد ؛ برعكس امكانيّات كه هريك بفراخور ذاتي ؛ بوجودي عيني وخارجي موجود ميگردند ؛ واز ذرّهء هباء تا روح أعظم ودرّة البيضاء ، در سير صعودى بوسيلهء حركات جوهري ذاتي وجذب حبّى وعشقى تا كمال نهايى ومطلوب غايى خود ، آنا فآنا بسوى تعالى وترقّى رهسپارند .
بحث تكميلى در أعيان ثابته اينستكه : صاحب كتاب « أصل الأصول في بيان مطابقة الكشف بالمعقول والمنقول » « 1 » در معنى مزبور عقيدة دارد كه أعيان ثابته را دو اعتبار است : بيك اعتبار حقايق أعيان خارجي وباعتبار ديگر صور أسماء الهى ميباشند ؛ پس باعتبار صور أسماء بودن ؛ مانند ارواحند براي أبدان وباعتبار حقيقت أعيان بودن ، نظير اجسامند نسبت به أرواح ؛ وملّا عبد الرّحمن جامى در « لوايح » « 2 » خود بهمين معنى اشاره كرده وگفته است : حضرت حقّتعالى را دو تجلّى است : يكى تجلّى علمي كه صوفيّه آنرا تعبير بفيض أقدس كردهاند ؛ وآن عبارت از ظهور حقّ سبحانه وتعالى است ، بطور أزلي وأبدى در حضرت علم بصور أعيان وقابليّات واستعدادات آنها ، وديگرى تجلّى شهودي وجودي كه بفيض مقدّس تعبير گرديده وعبارتست از ظهور وجود حقّ باحكام وآثار أعيان ثابته در عالم خارج ؛ وبايد دانست كه تجلّى دوّم مترتّب بر تجلّى اوّلى بوده ودر واقع أعيان خارجي واحكام وآثار آنها مظهر كمالات مختفى ونهان در تجلّى اوّل
هامش
( 1 ) - تأليف محمّد يوسف كوكن عمرى ؛ مدراس يونيورسيتى سنهء 1959 ميلادي .
( 2 ) - لوايح جامى ؛ بكوشش محمّد حسين تسبيحى ، كتابفروشى فروغى ، سال 1342 شمسي .