باريتعالى موسوم بوده واگر اين أعيان ، كلّى باشند باصطلاح عرفاء شامخ بماهيّات وحقايق ، مصطلح گرديدهاند ، واگر جزئي باشند ، بهويّات موسومند ؛ پس ماهيّات در اصطلاح عرفاء شامخ ؛ همان صور كلّى أسمائي ومتعيّن در حضرت علمند ، كه بتعيّن اوّل متعيّن ميباشند ؛ وبتعبير ديگر همان صور فائضه از ذات الهى هستند كه بفيض أقدس وتجلّى اوّل وبواسطهء حبّ ذاتي وطلب مفاتيح غيبى ظهور ونمودى در ذات دارند ؛ واز أسماء وصفات متمايزند ؛ پس أعيان ثابته با فيض أقدس در علم واستعداد ومقتضيات هريك حاصل مىآيد وبفيض مقدّس هم همان أعيان علمي با جميع استعدادات خود در عالم عين خارجي محقّق وموجود ميگردند ؛ وبا جميع توابع وعوارض واحكام واستعداد ودرخواستهاى ذاتي وصفاتى وافعالى خود بتشريف هستى ملبّس ميشوند ، والبتّه اين هردو تعيّن وظهور علمي وعيني در تحت حكومت چهار اسم اوّل وآخر وظار وباطن بوده ، ولى تا در ذات حقّند بدو اسم الأوّل والباطن ودر خارج نيز بدو اسم الآخر والظّاهر برقرار ومربوطند ؛ وهيچ شيئى امرى وخلقي را امكان تحقّق وحصول نيست ، مگر آنگاه كه در علم الهى بوجود علمي وبصورت أعيان ثابته موجود باشد واز سوى ديگر هيچ صفت وفعل وحكم وعارض واستعداد وكسبى هم براي هيچيك از اين موجودات خارجي تحقّق نخواهد يافت ؛ مگر اينكه در صورت علمي آنها نيز بوجود علمي حقيقت داشته باشد ؛ والبتّه حصول آنها بگاه تحقّق خارجي ، منوط بعلم محو واثبات وامّ الكتاب بوده ، واين نيز در نزد حضرت حقتعالى محفوظ ميباشد وطبق كريمهء :
« يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ »
بحقيقت خود مىپيوندد ؛ وامّا مسئله ممتنعات هم قابل طرح است ، بدين معنى كه هرچه در علم حقّ وعين ثابت معلوم ومحقّق نيست ، مانند شريك باريتعالى واجتماع دو امر نقيض يكديگر ، وجمع ضدّين در محلّى واحد ، مانند پيرى وجوانى در يك شخص ؛ بصرف توهّم بوده وحاصل عقل مشوب بوهم است وتحقّق خارجي آنهم ممتنع ميباشد ؛ وبهمين ملاحظه مفهوم وجود را بواجب وممكن وممتنع تقسيم كردهاند ، تا از فرض تحقّق واجب ، هيچگاه خصايص آن در ممكن الوجود ظاهر نگردد ، مگر از طريق قرب وظهور واتّحاد ظاهر ومظهر ، آنهم نه بدين معنى كه ممكن ، واجب الوجود گردد ؛ بلكه بمعناى فناى كلّيهء ممكن در ذات وصفات وافعال واجب الوجود ؛ وهرگز ممتنعى نه ممكن ميگردد ونه جز بصرف توهّم در دايرهء امكانيّات قدم مىنهد ، چه رسد بواجب ؛ ولذا ممتنع الوجود آنست كه در