ميباشد ؛ وبقول شاعر عارف مولانا جلال الدّين بلخى :
با يكى جودش ، گدا ، آرد پديد * با دگر ، بخشد ، گدايان را مزيد
يعنى با جود نخست يا تجلّى اوّل وفيض أقدس ، أعيان ثابته را پديد آورد واين أعيان در حضرت علم ، استعداد ولوازم ومقتضيات خود را از حضرت واهب وجواد ، گدايى واستدعا ودرخواست كردند وحضرت واهب وجواد بتجلّى خود بر أعيان ، كه همان گدايان باشند ، وجود علمي يا عين ثابت را بدانها بخشيد ؛ وبا وجود يا تجلّى ديگر خود ؛ به أعيان علمي ، تحقّق خارجي داد واين وجود عيني ، مزيد بر وجود علمي گرديد وبفيض مقدّس پديدار شد وباعتبار مجموع دو تجلّى بأعيان علمي وعيني ، هر صفت وفعلى از أعيان مزبور از يك وجهء مضاف بمخلوقات است واز وجه ديگر مضاف بحضرت حقتعالى ميباشد وبقول شاعرى عارف :
هستى بصفاتى كه در أو بود نهان * دارد سَرَيان در همه عين از أعيان
هر وصف ، ز عيني كه بوَد قابل آن * بر قدّ قبول عين ، گشته است عيان
در توضيح بيشتر أعيان ثابته وماهيّات كلّيهء أزلي بايد متوجّه بود كه خداوند بفيض أقدس ؛ ماهيّت كلّ موجودات را از كتم عدم بتعيّن علمي متعيّن نمود ، سپس از نور وجود مطلق - زيرا وجود عين نور ونور عين وجود است - برآنها افاضه كرد وآن ماهيّات با أنوار وجودي مورد افاضه ، وجود مقيّد شدند ؛ كه هر ماهيّتى نسبت بماهيّت ديگر متفاوت گرديد وبدانگونه كه در علم حقّ بوجود علمي موجود بود ، در خارج از علم نيز موجوديّت يافت ؛ ومانند وجودات ذهني وخارجي در عالم انساني ، از علم بعين نمودار گرديدند ؛ وبا توجّه بدينكه هر ماهيّتى خواست وطلبي برحسب استعداد وقابليّت خود داشت كه در ديگرى نبود ، طبق كريمهء قرآني :
« وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ »
خداوند عادل درخواست هر قابلى را طبق استعداد ومقتضاى آن ماهيّت بدو اعطاء فرمود ؛ ولذا هر استعداد وقابليّتى در ماهيّات علمي ، به تبعيّت از وجود علمي خود در ذات حقّ ؛ غير مجعول بجعل جاعل بوده وچون آن ماهيّات علمي از خداوند طلب وجود خارجي كردند ، جعل براي يافتن حقيقت خارجي وجود عيني بدانها تعلّق گرفت واز وجود علمي بسبب جعل مزبور ، تحقّق عيني يافتند ؛ وبهمين ملاحظه است كه أعيان خارجي يا موجودات مقيّده ، نسخهء برابر با أصل ؛ آنهم بتصديق الهى بوده وهرچه در اينعالم از خوب وبد وخير وشرّ اصطلاحى وسعادت وشقاوت وكم وزياد ونقص وكمال
و