تبعيّت از حاقّ جوهر منبعث شده وبعرض حاكم است ؛ بنابراين ، بأعراضى كه از خارج بر جسمي تعلّق ميگيرند سرايت نداشته وتنها متعلّق به أعراض ذاتي جواهر است ؛ پس رنگ خارجي جسم وحرارت آب بوسيلهء آتش از قاعدهء مزبور بركنار بوده وفي الواقع تابع علل خارجي خودند ونه جسم ومحلّ موصوف برنگ يا حرارت .
ديگر اينكه مراد از حركت در مقولهء جوهر ، غير از حركت در مقولات چهارگانهء : كمّ وكيف ووضع وأين است ؛ ومنظور از حركت در جوهر اينستكه : حركت در صورت نوعي جوهر كه همان طبيعت است واقع بوده ودر هر آنى از آنات وبا حركتي جديد ، فردى وبخشي از كمال خود را درمىيابد ودر آن ديگرى بوجودي كاملتر از نخست نائل آمده وبتعبير ديگر بلبس فوق لبس ميرسد ؛ امّا نه بصورت خلع از كمال اوّل ولبس بكمال دوّم ؛ ومراد از حركت در جوهر ، عبارت از حركت در صورت نوعي جوهر ميباشد كه أصل وحقيقت آنست ، خواه عنصرى وخواه فلكى بوده وبهروجه ، مقصود اينست كه صورت نوعي جوهر بيش از آنى در وضع موجود خود پايدار نبوده ودر آنات ديگر بصور ديگرى موجود ميگردد واين حركت على الدّوام وپياپى ادامه دارد وتا جهانى باشد ، آنهم باقي است .
بنابراين ، هر حركتي كه در جهت تبدّل وسيلان در عارضى طبيعي پديد آيد ، واز نقص بكمال گرايد ، بطور لزوم ويقين بايد آن حركت بهمان نسبت در معروض طبيعي أو نيز محقّق بوده باشد ؛ وگرنه هرگز عارض بدون معروض حركتي در جهت اشتداد وكمال نخواهد داشت ؛ مانند تغييرات حاصله در رنگ سيب كه بالطّبيعه هركس از ديدن آن حكم برسيده بودن سيب در جوهرش ميكند كه معروض آن عوارض است ، وبا هرگونه تبدّل وتحوّلى در رنگ ، بايد بهمان درجه بتحوّل وتبدّل جوهر طبيعي آن نيز حكم كرد ؛ ليكن اين درجات تحوّل وتكامل بتدريج ويكى پس از ديگرى بوجود مىآيد ، ودر هر حدّى از حدود ، يا مرتبهاى از مراتب خود ، بيش از آنى نمىپايد ودر آن ديگر بمرتبه ودرجهاى كاملتر وصورتي بغير از اوّل متجلّى ميشود ؛ وبطور كلّى قانون عرضيّت اينستكه در هر تبدّل وتغيّرى تابع معروض يا محلّ خود باشد ؛ وهرگونه تغيير ودگرگونى در علّت ، موجب ايجاد همان وصف در معلول بوده وطبق قاعدهء علّيت ، چون هردو در حدّ وبرهان شريكند ؛ هر نوع تبدّل وتحوّلى در معلول ناشى از ايجاد تحوّل در علّت است ؛ مانند آتش وحرارت كه اگر آتش برافروخته وزبانهكشتر باشد ، حرارت آنهم
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 355
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص٣٥٥