واقع گردد ؛ يا نوع جوهر در وسط حركت اشتدادى - في المثل - باقي ميماند ويا نه ؛ اگر نوع آن باقي ميماند ، در اينحالت ، صورت جوهري در ذات خود تغييرى نيافته ؛ بلكه هر تغييرى هم واقع گردد ، در عارض آنست ونه در معروض يا صورت جوهري ؛ ودر چنين حالتي آنرا استحالهء در كيف دانند ونه تكوّن يا حركت تدريجي جوهر ؛ ولى اگر نوع جوهر در حركت اشتدادى باقي نمانده باشد ؛ پس جوهر ديگرى حادث گرديده وهمچنين در هرآنى براي حركت اشتدادى ، حدوث جوهر ديگر قابل فرض است ؛ ودر اينصورت در ميان اين جوهر با جوهر ديگر ، امكان أنواع جواهر نامتناهى بالفعل موجود است ؛ واين أمر در حقيقت جوهر وذات آن محال وممتنع است ؛ اگرچه في المثل در سياهى يا حرارت جايز باشد ؛ زيرا در ايندو ، موضوع يا جسم موجود بالفعل بوده ووحدت آن در جميع مراتب ودرجات سياهى وحرارت باقي است ؛ در صورتيكه تحقّق حركت اشتدادى در جوهر جسماني صحيح نيست ؛ زيرا در جوهر آن امر بالفعل يا موضوع واحد مشخّص وجود ندارد ، تا فرض حركت در جوهر درست نمايد ، بدليل اينكه تا افراد ما فيه الحركة يا صور متحرّكند ؛ وجودشان بالقوّه بوده واين معنى هم در جواهر جايز نيست .
امّا در ردّ استدلال شيخ الرّئيس وحكماء تابع أو گفتهاند كه آنان در مسئلهء مزبور ، بخلط ومغالطة در ميان وجود وماهيّت پرداخته واشتباه آن بزرگان - كه اشتباهى بس بزرگ ميباشد - ناشى از أخذ ما بالقوّه بمكان ما بالفعل وخلط احكام وجود وماهيّت است ؛ كه حكماء متألّه در مقام ردّ وپاسخگويى بدان برآمده وگفتهاند : اگر از بقاى جوهر در مراتب اشتدادى حركت ، وجود آنرا اراده كردهاند ، ما نيز بهمين عقيدهايم كه چنين جوهري بوجود واحد شخصي ومستمرّ اتّصالى باقي است ؛ امّا با وصف بقاء در عين استمرار وشخصيّت ؛ همانند آن سيّال مستقرّ نبوده ودر عين وحدت وشخصيّت در هرآن مفروض ، از جوهر سيّال مزبور ؛ يك معنى انتزاع ميشود كه با آن ديگر متفاوت است ؛ زيرا وجود متّصل تدريجىّ الحصول ؛ أمرى واحد زماني واشتداد ، عين كمال آنوجود است ، وضعف نيز عين نقصان آن محسوب ميباشد . امّا اگر از بقاى جوهر ، در مراتب حركت اشتدادى ؛ مفهوم آنرا اراده كردهاند ؛ البتّه آن واحد شخصي از حيث مفهوم باقي نمانده واز عدم بقاى جوهر مزبور ، در وسط حركت اشتدادى ؛ چنانكه شيخ الرّئيس واتباع أو عقيدة دارند ؛ بطلان وجود جوهر بالفعل وحدوث جوهري ديگر
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 352
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص٣٥٢