فصل نهم در مراتب أسماء اللّه وتشكيك وتواطؤ آن واسم مستأثر ومكنون
نخست در تعريف تشكيك وتواطؤ : بايد دانست ؛ چنانكه محمّد أعلى بن علي تهانوى در كتاب « كشّاف اصطلاحات الفنون » « 1 » آورده است : تشكيك در اصطلاح علماء منطق عبارتست از اينكه لفظي موضوع براي امرى عامّ ومشترك در بين افراد آن بر سبيل تفاوت باشد ، ونه مساوى ؛ چنين لفظي را بصيغهء اسم فاعل وبكسر كاف مشدّد ، مشكّك خوانند ، ولفظ مقابل آنرا تواطؤ نامند كه عبارت از لفظي است موضوع براي امرى عامّ در بين افراد آنكه بنحو تساوى باشد . بتعبير ديگر ، وضع لغت يا اسمى از ألفاظ را كه بدلالت معنى انجامد وبا شنيدن آن معنى ، مدلول در ذهن ظاهر گردد ، تواطؤ نامند ؛ ليكن دلالت آواى وحوش وپرندگان بر وجود آنها ، طبعى است ونه وضعي ، ولذا آنرا تواطؤ ندانستهاند ؛ وعلماء منطق تواطؤ را عبارت از حمل كردن كلّى برافراد آن شناختهاند ؛ مانند نوع أسب وشتر وگوسفند ، كه حمل كلّى يا نوع آن بر افراد بسيارى يكسان بوده وصدق آن في المثل بر فردى از اسبان وشتران وگوسفندان از هر رنگ ونژاد يكنواخت ميباشد وهيچيك از افراد مزبور ، نسبت بفردى ديگر از كلّى خود تفاوتى بشدّت وضعف وتقدّم وتأخّر ونقص وكمال ندارد ، وامكان دارد كه كلّى ياد شده بجاى نوع ، جنس باشد ودر اينصورت ميگوييم : جنس حيوان برانواع أسب وشتر وگوسفند وشير
و
هامش
( 1 ) - جلد اوّل صفحه 780 افست كتابخانه خيّام در سال 1967 ميلادي از روى طبع كلكتّه سنه 1862 م .