فوائدى جليل وپرتأثير از ذكر اسم اللّه حاصل وعايد ميگردد .
ناصر الدين أحمد اسكندرى مالكي در حاشيهء خود بر كتاب كشّاف « 1 » زمخشري ، در توضيح جملهء : « الباء في البسملة تتعلّق بمحذوف تقديره : بسم اللّه إقرأ أو أتلو » گويد : اين دو كلمهء أخير يا يكى از آنها را علماى نحو مقدّر گرفتهاند واين امر از وجوهى مورد اختيار است ؛ اوّل اينكه : تقدير فعل ابتداء در هر بسملهاى صحيح بوده ونيز غرض از تقدير فعل ابتداء ، مستقلّ بودن آنست ؛ وغرض مزبور عبارت از مبدء قرار گرفتن آن ميباشد ، وظهور فعل ابتداء در آغاز بسملة مانند :
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ
وبهروجه ، بسملة را دو معنى است بر دو تقدير : يكى خبر بودنش از حضرت حقتعالى بدينكه كتاب خود را بدان آغاز كرده ودوّم اينكه به بندگان خود خبر ميدهد كه هر كارى را مانند قرائت قرآن ، بنام أو آغازند تا ناقص وأبتر نماند ، ودر مواردى از قرآن بدان توجّه شده ، چنانكه
« فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ » *
اشارهايست بدانكه جميع أمور را بنام أو ابتداء كنند .
در شناخت اسم ووضع أسماء اللّه :
بايد دانستكه اسم را بتعاريفى گوناگون شناختهاند ، از جمله آنكه كلمه يا اسم است ويا فعل ويا حرف ؛ واگر معنى كلمه مستقلّ باشد ، از دو حال بيرون نيست ، يا دلايت برانجام كارى در زماني معيّن دارد كه آنرا فعل خوانند ويا با معلوم بودن معناى آن بنحو مستقلّ ، دليل بر انجام كارى در زماني نميباشد ودر اينصورت آنرا اسم نامند ، وبرخى گفتهاند اسم چيزى است كه خبر دادن از معناى آن در غير زماني معيّن صحيح باشد ، والبتّه بايد دانستكه صحّت خبر دادن از ماهيّت چيزى ؛ پس از تمام بودن ماهيّت شيئى مزبور بوده وچنين تعريفى از باب رسوم است ونه حدود ؛ كه خالى از اشكال نيست . جمعى هم برآنند كه اسم بايد در مقام فاعل يا مفعول ويا مضاف واقع شود ، وبايد دانستكه اين تعريف هم بالمآل بدين معنى برميگردد كه اسم همانست كه خبر دادن از آن بهر نحوى جز در زمان بطور مطلق ، صحيح باشد ؛ ونظريّهء فرقهاى از أهل تحقيق هم اينستكه اسم كلمهايست كه در اوّل وضع آن بركسى يا چيزى استحقاق اعراب در جهات فاعل ومفعول واضافه را دارد ؛ واين نيز تعريف برسم است ونه بحدّ ؛ زيرا صحّت إعراب بر اسم ، حالتي است عارضى كه پس از تماميّت ماهيّت محقّق است ؛ واين تعريف هم خالى از اشكال نميباشد . امّا زمخشري در كتاب مفصّل با
هامش
( 1 ) - الكشّاف ، الجزء الأوّل ، از انتشارات آفتاب ، تهران .