باسم اللّه ميرسد ، وكسيكه ميگويد : باسم الله سپس فعل را ضمير مىآورد ، نخست وجوب استعانت از خدا را مىبيند وسپس به أحوال نفس أو ميپردازد . مسئلهء دوّم اينكه :
ضمير قرار دادن فعل أولى است يا اسم ؟ . شيخ أبو بكر رازي گويد : روش خواندن قرآن دلالت بر اين دارد كه مضمر همان فعل است ونه اسم ؛ مانند :
« إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ »
و
« بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ »
كه تقدير در ايندو در ايّاك نعبد وبسم اللّه است .
ليكن من - فخر رازي - عقيدة دارم كه ضمير قرار دادن اسم شايستهتر است ، زيرا اين كار خبر دادن از اينستكه : وجود خداوند مبدء جميع حوادث وخالق همهء ممكنات است ؛ چه گوينده اين معنى را قائل باشد وچه نباشد ؛ وچه متذكّر بدين نكته قرار گيرد وچه نگيرد ؛ وبدون ترديد اين احتمال أولى از احتمالات ديگر است ؛ چنانكه نفس أو بحمد سزاوارتر ميباشد ، خواه گويندهاى بدان متذكّر شود يا نه .
مسئلهء سوّم : جرّ بدو چيز حاصل مىآيد : يكى بحرف ، مانند « باسم » وديگرى به اضافه نظير بسم اللّه ، وامّا جرّ حاصل در لفظ
« الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ »
براي تبعيّت وصف از موصوف در إعراب آمده ودر اين معنى نيز بحثهايى وجود دارد كه بررسى آن در علم نحو جريان دارد .
مسئلهء چهارم : اسم آنگاه تحقّق مىيابد كه نسبتي بين لفظ مخصوص يا اسم ، وذات معيّنى يا مسمّى حاصل آيد ؛ ودر حقيقت اسم معرّف مسمّى گردد ؛ بطوريكه هرگاه اسمى آورده شود ، معناى آن يا مسمّى در ذهن بحصول پيوندد ؛ ومراد از اضافهء اسم به اللّه همين است وبس .
مسئلهء پنجم : بقول أبو عبيد ، ذكر اسم در « بسم اللّه » صلهاى زائد وتقدير به اللّه است كه ميگوييم : بالله قال وآوردن لفظ اسم ، يا از باب تبرّك ويا از باب فرق آن با اقسام ديگر ميباشد ؛ ومراد از بسم اللّه اينستكه : « ابدأ وبسم اللّه » والبتّه اين نظر ضعيف بوده ووجه ضعف آن اينستكه : هرگاه ما أمر به ابتداء مىكنيم ، اين امر فعلى از افعال ماست كه با لفظ وقول ما بيان ميشود ؛ در حاليكه مراد ما ابتداء كردن كارها بذكر وياد خداوند متعال ميباشد ، كه بايد به بسم اللّه آغاز گردد ؛ وفايدهء ديگر شروع به اسم اللّه اينستكه چون ذات خداوند شريفترين ذوات در شمار است ؛ پس ذكر وياد أو هم برترين أذكار ويادهاست ؛ وبهمانگونه كه در وجود ، سابق بر ما سوى بسبقت ذاتي است ، لازم مىآيد كه ذكر أو نيز أفضل أذكار بوده ، واسمش هم سابق بر هر اسم يا فعلى آورده شود ، ودر نتيجة