محقّق است ؛ وفخر رازي در باب دوّم از فضائل سورهء فاتحه گويد : هفت حرف از مجموعه حروف در اين سوره بحصول نپيوسته است كه اين هفت حرف مشعر بعذاب الهى وخبر دهندهء از آن در سورههاى ديگر قرآن است ، واين هفت عبارتند از : ثاء - جيم - خاء - زاء - شين - ظاء - فاء كه در آيات عذاب آمدهاند ، چنانكه ثاء دلالت بر ثبور وويل دارد ، وآيهء :
« لا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُوراً واحِداً وَادْعُوا ثُبُوراً كَثِيراً »
دليل بر آنست ؛ وجيم در اوّل اسم جهنّم در مواردى بسيار از آيات بكار رفته وخاء در كلمهء خزى در كريمهء :
« إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكافِرِينَ »
وزاء وشين در ابتداى كلمات زقّوم وزفير وشهيق در آيهء :
« لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ »
آمده است ، وظاء در كلمهء
« كَلَّا إِنَّها لَظى نَزَّاعَةً لِلشَّوى »
وفاء در كلمهء مندرج در آية :
يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ
و
« لا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً »
استعمال شده است ، وبا ملاحظهء اين هفت حرف كه در سورهء فاتحه مورد كاربردى ندارند ، ميتوان بفضيلت رحمت واسعهء عامّه وخاصّهء آن پىبرد ؛ ومتنبّه شد كه هركس بقرائت سورهء امّ الكتاب كه به أسامي مختلف باعتبار معاني گوناگون مانند : امّ القرآن وسبع المثاني وحمد وكافيه وشفاء ووافيه وأساس وصلاة وسوآل ودعاء وشكر وفاتحة الكتاب بپردازد ، وبحقايق مندرج در معاني كلمات مباركهء آن واقف گردد ، از دركات هفتگانهء دوزخ در أمن خواهد بود .
امام فخر رازي در همين تفسير كبير خود ؛ مواردى ديگر از جهات تسميهء فاتحة الكتاب را به أسامي مختلفه آورده است وما بذكر برخى از آنها كه در اين مبحث نيامده ميپردازيم . امّا در مقدّمه بايد دانستكه كثرت أسماء ، دلالت بر شرف مسمّى دارد ؛ وچون سورهء حمد از اين مزيّت برخوردار است ؛ بنابراين ، اوّلا قرائت در نماز وثانيا افتتاح قرآن با اين سوره وثالثا بدين مناسبت كه بقول برخى ، نخستين سورهء نازل از آسمان أمر بوده ورابعا در آغاز هركار وچيزى مورد كاربرد دارد ، بفاتحة الكتاب موسوم است .
وهمين سوره بحمد نيز ناميده شده ، زيرا لفظ حمد كه بزرگترين ستايش الهى است در آغاز آن قرار دارد ؛ وامّا سبب تسميهء آن به امّ القرآن مورد تحقيق دقيق قرار گرفت وتكرار آن موجب اطناب غيرضرورى است ؛ وتنها نكته غير مذكور اينست كه ثعلبى گفت از أبو القاسم حبيب واز أبو بكر قفّال بنقل أو نيز از ابن دريد ، شنيدم كه ميگفت كلمهء « امّ » علاوة بر معاني ياد شده ، در كلام عرب بمعناى رايت وپرچم برافراشته نيز بكار رفته ، كه در لشكريان بگاه اجتماع آنها نصب ميشود ، ولذا تسميهء سوره به امّ القرآن از باب
و