ومعظّم ، تجسّم وظهور يافته ، بدين مناسبت ، سرزمين مكّه به « امّ القرى » تسميه يافت ، زيرا بسط كلّ زمين از آن نقطهء مقدّسه ميباشد ، وامّ در كلمهء « امّ الدّماغ » نيز از اين حيث است كه دماغ يا مغز انسان وحيوانات را پوستى فراگير مغز است كه در حفظ مغز ونگهداشت دماغ بسيار مؤثّر ميباشد ، وچون سورهء حمد بمنزلهء نقطه بسط وجودي قرآن وأصل وأساس آن است ، بنامهاى « امّ القرآن وامّ الكتاب » نيز ناميده شده ، ولذا در شأن وفضيلت آن گفتهاند كه شامل جميع قرآن ميباشد ؛ وامّا اين سورهء مباركه بنام « الوافيه » هم تسميه گرديده ، زيرا تماميّت نماز صبح بدان بوده وهيچ نمازى جز بفاتحة الكتاب بتماميّت لازم خود نميرسد ونيمهء اصلى نمازهاى ظهر وعصر ومغرب وعشاء نيز در شمار آمده وخواندن آن در جميع نمازها وافى بمقصود نمازگزار وطبق دستور شارع مقدّس ميباشد كه فرمود : « لا صلاة الّا بفاتحة الكتاب » . بنابراين ، خواندن آن در هر نمازى ، وافى بمقصود شارع از اقامهء نماز خواهد بود ؛ وفاتحه الكتاب به « الكافية » هم موسوم است ؛ زيرا خواندن آن در صدق تسميهء اين عبادت ، كافى بوده ؛ چنانكه هيچچيز ديگر بجاى آن در تحقّق اين عبادت فاخر كفايت نميكند ، چنانكه عبادة بن الصّامت از رسول أكرم ( ص ) نقل كرده است كه : « امّ القرآن عوض عن غيرها وليس غيرها عوضا عنها » وفاتحه يا سورهء حمد بنام « أساس » هم ناميده شده ؛ زيرا از ابن عبّاس ، حبر امّت اسلامى روايت شده است كه : « انّ لكلّ شيئى أساسا وأساس القرآن ، الفاتحة وأساس الفاتحة بسملة » وامّا سورهء حمد به « الصّلاة » هم موسوم است ؛ زيرا بروايت حضرت رسول أكرم ( ص ) از حضرت حقتعالى : « قسمت الصّلوة بيني وبين عبدي نصفين ، نصفها لي ونصفها لعبدي الخ » وبالآخرة اين سورهء فخيمه به اسم « كنز » يا « كنز القرآن » هم موسوم است ؛ وامام فخر رازي در تفسير كبير خود از علي عليه السّلام نقل ميكند كه : « نزلت فاتحه الكتاب بمكّه من كنز تحت العرش » ؛ ولذا از لحاظ جامعيّت وارزش واشتمال بر أصول معاني قرآن وفضيلت آن به كنز تسميه شده وهمانگونه كه كنز ، بمعناى گنج وخزانهء أشياء گرانبها بكار رفته است ، اين سورهء مباركه نيز در حقيقت بمنزلهء گنجى است كه جميع معتقدات كار آمد واساسى واصلى وفاخر وپرفضيلت ونيز تماميّت هر عبادتي ، در آن فراانباشته ومجموع بوده وتمامى كتاب مبين الهى از حيث جمعى وفرقى در آن فرآهم است ؛ واسم ديگر اين سوره شكر است ، زيرا ثناى حقّ در آن بفضل وكرم واحسان أو آمده است ؛ وبالآخرة اين سوره بدعا وسوآل هم موسوم است ، بدين
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 212
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص٢١٢