لحاظ كه در كلمهء
« اهْدِنَا »
هم دعا وهم سوآل از خداوند متعال محقّق است ؛ وامام فخر رازي وجوه مختلف اين أسامي را در تفسيير كبير خود در مبحث ذكر أسماء سوره آورده است ، كه در خاتمهء اين فصل بوجيزهاى از آن بسنده ميكنيم . وبهمين دليل بحث وتحقيق از آنرا در سه مقصد خاصّ ، مورد اهتمام وتوجّه قرار ميدهيم :
1 - ثناء خداوند بدانگونه كه حضرت حقتعالى أهل ومستحقّ آنست 2 - تعبّد بندگان خدا وتكليف آنان به أمر ونهى 3 - وعده بپاداش نيك ووعيد بعقاب ، يا ترغيب وترهيب . امّا ثناء بمعناى اجراء صفات كمال بر حضرت حقتعالى است ، كه امرى ظاهر بوده ودر اين مقولة بايد عبد بحقايق معناى اين صفات در اجراء ثناء تحقّق يابد ؛ وعبادت در
« إِيَّاكَ نَعْبُدُ »
يعنى قيام عبد بحقّ عبوديّت وى وامتثال أوامر مولى ونواهى أو در صراط مستقيم ؛ بدين دليل كه ملّت اسلام بسبب عبادت ، مشمول احكام الهى گرديده ، ودر حقيقت ، امر بچيزى از حيث ايجاب ، مستلزم نهى از ضدّ آن ميباشد ، وتحقّق وعده ووعيد حقّ نيز از آيهء
أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ
و
الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ
استفاده ميشود ؛ چنانكه اجراء ثواب وعقاب هم در آيهء
« يَوْمِ الدِّينِ »
صراحت دارد ؛ وامّا وجه عقلي در انحصار مقاصد به أصول سهگانهء مزبور اينستكه قرآن براي ارشاد خلق بمبدء ومعاد آنان نازل گرديده است ؛ تا حقّ مبدء خلقت در امتثال أوامر ونواهى أو ادا شود ، وطبق كريمهء :
كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ
بندگان خدا بدانگونه كه پاك آمدهاند ؛ پاك بمبدء خود برگردند ، وبا تحقّق معاد بوعدهء ثواب اخروى نايل آيند وبعبارت ديگر قرآن حكيم متكفّل سعادت انسان از جميع جهات وحيثيّات بوده وآدمي بايد حقيقت وجودي خويش را بوسيلهء ارشاد مولاي خود دريافته وبا عمل به أوامر وترك مناهى بحضرت حق نزديك گرديده واز آنچه موجب بعد از اوست احتراز جويد ، ونيز بمنظور قرب بخدا وتوصّل بدو ، از موجبات اجراء وعيد وعقاب اجتناب نموده وبداند كه تحقّق وعده ووعيد ، هم در دنيا وهم در آخرت ، أمرى مسلّم است ؛ بطوريكه اگر ايندو نباشند ، كسالت طبيعي بر نفوس بندگان استيلاء يافته ودواعي هواي نفس برآنها غلبه كرده ، وبظلمتى گرفتار مىآيند كه چشم حقّنگر آنان كور شده واز أنوار الهى محروم ميمانند ؛ ونيز امكان دارد كه بر سه مقصد مزبور ، مقصد چهارمى هم درافزود ؛ بدين معنى كه سوآل ودعا را نيز بدانها اضافه كرد ؛ زيرا مراد از دعا ، يعنى رستگارى بندگان در أمور دنيا وآخرت واداى طاعات وترك معاصي بوسيلهء دعا وسوآل كه البتّه اينهم بايد علاوة بر توجّه به عموم آن بهرزبان
و