صحيحترين « 1 » نظر در نزد متأخّران حنفي مذهب ؛ اينست كه « بسملة » آيتي جداگانه ومخصوص بوده وجزء سورهء فاتحه الكتاب يا امّ القرآن نيست ، ولذا براي فصل يا جدا گرديدن هر كار وأمرى از كار وأمر ديگرى بكار ميرود ، ونيز در آغاز اعمال وافعال وأمور مهمّه از باب تبرّك بنام خداوند متعال بكار رفته است ؛ ونزول آن در واقع بمنزلهء كليدى براي افتتاح باب قرآن حكيم بوده ونخستين چيزيست كه قلم أعلى در لوح محفوظ بدان جريان يافته وهم اوّلين أمرى است كه بحضرت آدم - على نبيّنا وآله وعليه السّلام - نازل گرديد وحكمت متأخّر بودن بسملة از « استعاذه » عبارت از تقديم تخليه بر تحليه وإعراض از ما سوى اللّه واقبال وتوجّه بحضرت حقتعالى است ؛ وكفّار آغاز هر كارى را به نام خدايانى چونان لات وعزّى شروع ميكردند . سيوطى در « محاضرة الأوايل » نقل كرده است : نخستين كسيكه در مكّه اسم اللّه را نوشت « اميّة بن أبي الصّلت » بود وأو جملهء « باسمك اللّهمّ » را تحرير كرد ، تا بالآخرة اسلام بوسيلهء حضرت محمّد بن عبد اللّه ( ص ) ظاهر آمد ونوشتن
« بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ »
مرسوم گرديد ؛ ليكن در جاهليّت همان جملهء « باسمك اللّهمّ » را مينوشتند ؛ وقريش نيز همين جمله را مىنوشت ؛ وبرخى گويند پيامبر أكرم نيز جملهء مزبور را مىنوشت ، تا بالآخرة سورهء اسراء وسپس سورهء هود نازل گرديد كه در اوّلين :
« قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ »
ودر دوّمين :
« بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها »
ودر سورهء نمل :
« إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ »
نازل گرديد . وبهمين ملاحظه بر مسلمانان وموحّدان نيز واجب گرديد كه در اسم اللّه ؛ معنى اختصاص را مقصود خود از هر كارى قرار دهند ولذا بايد اوّل هر كار بسملة را بخوانند يا بنويسند ؛ سپس به انجام دادن منظور ومقصود خود آغاز كنند ؛ واز همين معنى است كه گويند جميع علوم در باء بسملة يا همان كلمهء « بي » عربى موجود است ، ومراد از « بي » يعنى بمن بودن هر كار وأمر وشيئى ؛ بنابراين ، ما كان وما يكون ووجود عوالم از ناسوت تا لاهوت ، از حضرت حقتعالى واز أو وبسوى أو ميباشد ؛ وجز براي خداوند متعال اسمى حقيقي نيست ، مگر بر وجه مجاز وغير حقيقي وبطور لفظي ؛ وسرانجام بايد دانست كه شيعهء اماميّه « 2 » بر اينكه بسملة آيتي جداگانه از هر سوره ميباشد كه
هامش
( 1 ) - تفسير روح البيان ، الشّيخ إسماعيل حقّى بروسوى المطبعة العثمانيّة 1330 هجرى .
( 2 ) - البيان في تفسير القرآن الموسوي الخوئي 1394 - المطبعة العلميّة قم .