دلنواز به
« اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ »
و
نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ
مترنّم باشد ؛ ودر عين حال معارف وحكم ونصايح جانپرور واحكام انسانساز آن ببهترين أسلوب سخنورى ونحوهء الهى بيان ، از طنينى آسمانى انباشته بوده وبا نظمى بديع وتركيبي رشيق وخطابي آهنگين ومفاهيمى أعلى بيان شود ، وآنگاه ببانگى رسا وعالمگير بجهانيان بگويد :
« لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً »
وجميع دانشمندان وحكماء وعرفاء وأولياء اللّه در عمق آراء وفحواى خطاب واحكام ومعارف آن درمانده ومتحيّر گرديده ؛ وهمهء فصحاء وبلغاء وادباى عرب در وجوه بلاغت قرآن وآنهم در حدّ اعجاز اعتراف كنند .
« نظريّات أدباء ودانشمندان در اعجاز قرآن »
فصحاء وبلغاء وادباى عرب در معجزهء جاودانه بودن قرآن ، به ابراز نظريّات واظهار عقايد وآرائى پرداختهاند كه در اين مقولة به آوردن برخى از آنها از باب وجازت گفتار واختصار قناعت ميشود وتحقيق بيشتر را در تأليف ديگر خود موسوم به « لطايف حكمت وعرفان ، در روابط خدا وانسان » آوردهام كه خواننده خواهنده را بدان اثر هدايت ميكنم .
[ 1 - إبراهيم بن سيّار ]
1 - إبراهيم بن سيّار - أستاذ جاحظ كنعانى - معروف به نظّام معتزلي ، عقيدة دارد كه خداوند خاطر وتصميم اديبان وسخنوران نامبردار عرب را درآوردن وتنظيم جملات وعباراتى همانند قرآن منصرف ميكند ونميگزارد كه آنان در مقام تحدّى ومعارضهء با قرآن مجيد ، بتوانند آيهاى مثل قرآن را بسازند واين رأى به « قول بصرفه » شهرت يافته است ، وبتعبير ديگر مانند اينستكه دست وپاى پهلوانى را بهنگام زورآزمايى با حريف خود ، بهبندند وسپس پهلوان مقابل را بزورمندى وشجاعت بستايند ، والبتّه اين رأى در غايت سخافت بوده وموجب امتياز واعجازى براي آيات الهى نخواهد بود .
[ 2 - برخى از انديشهمندان عرب ]
2 - برخى از انديشهمندان عرب گفتهاند كه اعجاز قرآن در إخبار از غيب است ؛ زيرا واقعات آينده را عينا بيان واظهار كرده وفي المثل فرمايد :
« ألم ، غُلِبَتِ الرُّومُ »
كه إخبار از غيب بوده وبزودى غلبهء لشكريان اسلام بر روم بوقوع پيوست ؛ چنانكه در خصوص أهل بدر نازل گرديد :
« سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ »
وآياتي ديگر از اين قبيل .
[ 3 - ابن زملكانى ]
3 - ابن زملكانى ، صاحب « البرهان الكاشف عن إعجاز القرآن » عقيدة دارد : قرآن تأليف خاصّى است كه در هر فنّى از فنون با رعايت اعتدال مفردات از حيث تركيب