متوكل هستند . و باز فرموده است : بر پروردگار متعال توكل كنيد اگر هستيد مؤمنان - پس در آيهء شريفه توكل را كليد ايمان و ايمان را قفل توكل قرار داده است . و به عبارت روشنتر : توكل نتائج و ثمرات معنوى دارد ، مانند كمال توحيد و حصول مرتبهء رضا و برقرارى مقام عبوديت ، و از آن نتائج روحانى به جز اشخاصى كه در مرحلهء توكل ثابت شدهاند كسى استفاده نمىبرد . و اين آيهء شريفه نظير آيهء كريمهء * ( فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ ، ) * است . يعنى از لوازم و آثار صدق در ولايت ، تمنى موت است ، و تمنى موت كليد و وسيلهء تحقق مقام دوستى با خدا است . و در اين مورد نيز تحقق ايمان مستلزم توكل به خداوند متعال است . و برگشت توكل به اختيار و مقدم داشتن ديگرى است بر خود ، يعنى ديگرى را به جاى خود انتخاب كردن و امور خود را به او واگذاردن . و ناچار شخص متوكل در امر توكل خود ، توجه به يكى از دو امر پيدا مىكند : يا توجه او به معلول و فوائد و محصول توكل است ، و آن به وجود آمدن و به دست آوردن امورى است كه از توكل حاصل مىشود ، مانند تحصيل فوائد و منافع بيشتر و اظهار طاعت و عبوديت و اقناع نفس خود در مقابل امور جارى و يا آثار و لوازم روحانى ديگر . و يا توجه او به مبدء و علت العلل توكل مىباشد ، يعنى پروردگار عزيز و بزرگوارى كه مىبايد در مقابل او عبوديت و طاعت و خضوع پيدا كرده ، و از خود بينى و خود نمايى و توجه به نفس و ديگرى منصرف و منقطع گشت .
در صورت اول : اين توجه كه در حقيقت توجه به غير خداوند عزيز و بر خلاف اخلاص و توحيد است ، موجب محجوبيت و محدوديت است .
و صورت دوم : كه توجه به عظمت و جلال حق بوده و روى محبت و اخلاص به پيشگاه حضرت او ، همهء امور خود را به او واگذار مىكند ، در اين مورد شخص متوكل پيوسته متوجه و متعلق و وابسته به حق بوده ، و با حق تعالى
مصباح الشريعة ومفتاح الحقيقة ( فارسي ) — صفحة 330
مساهمون: المنسوب للإمام الصادق ( ع )
ص٣٣٠