و برگشت اين قسمت به شناخت نفس است كه به قواى نفسانى و صفات و اطوار و حالات آن آشنا شود ، و خوشبختى و سعادت و كمال خود را تشخيص بدهد ، و در اينجا مرحلهء نخست از سير روحانى و ما وراء طبيعت شروع گردد ، و تحقيق و تعمق در اين قسمت انسان را به مرحلهء شناخت پروردگار نزديك نموده ، و باب معرفت رب متعال را فتح مىكند . و سزاوار است كه اين قسمت از علم اگر چه در سرزمين بسيار دور باشد به دست آورده شود .
سوم - مرتبهء علوم مربوط به حقائق و معارف الهى است ، و در اينجا شناخت پروردگار متعال و معرفت به اسماء و صفات و افعال الهى حاصل گشته ، و كمال و نورانيت و روحانيت نفس با اين علوم و معارف تكميل مىگردد . و در اين مرتبه حقيقت توحيد و اخلاص براى انسان حاصل مىشود ، و در اثر توجه كامل و اخلاص در اعمال و عبادات ؛ ارتباط حقيقى و لقاء معنوى با پروردگار مهربان متحقق گردد .
يك لحظه اگر نفس تو محكوم شود ، علم همه انبيات معلوم شود آن صورت غيبى كه جهان طالب اوست ، در آينهء فهم تو مفهوم شود اين سه مرتبه از علوم براى كمال نفسانى و تربيت و خوشبختى حقيقى هر فردى از زن و مرد لازم است ، و اما علوم ديگر ( رياضيات ، طبيعيات ، ادبيات ، فلسفه و علوم ديگر ) :
هيچ گونه مربوط به تربيت نفس و كمال روح و صفاى باطن و حقيقت انسانيت انسان نيست ، و در يك آبادى متشكل از صد خانواده ؛ يك طبيب و يك مكانيك و يك مهندس و يك خياط كافى است ، و بلكه براى پانصد خانواده نيز كافى خواهد بود ، و بعضى از علوم براى هزار خانواده نيز زيادى است ؛ مانند دارو سازى ، ماشين سازى ، مطبعه و چاپ كتاب ، صحافى ، و غير اينها .
پس گذشته از اينكه اين علوم براى همهء افراد لازم و مورد حاجت نيست ؛ ممكن است در مدت زندگى يك عمر هيچ گونه مورد ابتلاء و نياز هم نباشد .
علمهاى اهل دل حمالشان ، علمهاى اهل تن احمالشان علم چون بر دل زند يارى شود ، علم كه بر تن زند بارى شود آن طرف كه عشق مىافزود و درد ، بو حنيفه شافعى درسى نكرد
( [ قسمت دوم از ] متن )
و اعلم ان قليل العلم يحتاج الى كثير العمل ، لان علم ساعة ( الساعة ) يلزم صاحبه استعمال طول دهره ( العمر ) . قال عيسى بن مريم عليه السلام : رأيت حجرا مكتوبا عليه ( عليه مكتوب ) اقلبنى ! فقلبته ، فاذا على باطنه ( عليه من باطنه ) مكتوب :
من لا يعمل بما يعلم مشوم عليه طلب ما يعلم و مردود عليه ما علم . أوحى الله تعالى
مصباح الشريعة ومفتاح الحقيقة ( فارسي ) — صفحة 259
مساهمون: المنسوب للإمام الصادق ( ع )
ص٢٥٩