ضرورة إمكان أن تكون تلك المزية بالاضافة إلى ملاكها من قبيل الحجر فى جنب الانسان ، و كان الترجيح بها بلا مرجح ، و هو قبيح كما هو واضح ، هذا مضافا إلى ما هو فى الاضراب من الحكم بالقبح إلى الامتناع ، من أن الترجيح بلا مرجح فى الافعال الاختيارية و منها الاحكام الشرعية ، لا يكون إلا قبيحا ، و لا يستحيل وقوعه إلا على الحكيم تعالى ، و إلا فهو به مكان من الامكان ، لكفاية إرادة المختار [ 305 ] علة لفعله ، و إنما الممتنع هو وجود الممكن بلا علة ، فلا استحالة فى ترجيحه تعالى للمرجوح ، إلا من باب امتناع صدوره منه تعالى ، و أما غيره فلا استحالة فى ترجيحه لما هو المرجوح مما باختياره .
شرح
امكان دارد مزيت موجود نسبت به ملاك حجيت از قبيل سنگ در كنار انسان باشد [ كه تأثير و نقشى در تأكيد ملاك ندارد ] و چنان كه روشن است ترجيح دادن با آن مزيت [ از قبيل ترجيح ] بلا مرجح است كه امرى است قبيح [ در نتيجه دليل مستدل بر ترجيح ، دليلى برعكس آن شد ] . اين [ از اين پاسخ ] . افزون بر اينكه اشكال ديگرى [ به اين استدلال متوجه ] است : روى برگرداندن از حكم به قبح [ ترجيح مرجوح بر راجح ] به امتناع [ صحيح نيست ؛ زيرا ] ترجيح بدون مرجح در افعال اختيارى - و از جملهء آنها احكام شرعى - [ كه امر ممكنى است ] ، مسلما قبيح است ؛ [ زيرا احكام شرعى ، اوامر و نواهى شارع هستند ] ، و وقوع قبيح فقط بر حكيم متعال محال است ، [ بر خلاف ترجيح بدون مرجّح كه از اساس امرى ممتنع و محال مىباشد ، زيرا وجود يافتن يكى از دو طرف ممكن ، بدون استناد به علت ، محال و ممتنع است ] ، و گرنه قبيح ، امر ممكنى مىباشد [ و به همين دليل از غير خدا صادر مىشود ] ؛ زيرا همين مقدار كه شخص مختار اراده كرد ، [ 305 ] نفس اراده ، علّت فعل او مىشود ، [ و همين امر مرجّح تحقق شىء مراد است . پس استحاله بر طرف مىشود ] ، شىء ممتنع ، عبارتست از وجود ممكن بدون علت [ و همين ترجيح بلا مرجح است ] بنابراين ، [ ذاتا ] محالى نيست در اينكه حق متعال مرجوح را بر راجح ترجيح دهد ، مگر از اين باب كه صدور قبيح از آن حضرت ممتنع است ؛ و اما غير حق تعالى به استحالهاى در ترجيح اختيارى او راجح را بر آنچه مرجوح است وجود ندارد .