فلا إشكال حينئذ فى المشروط و المؤقت ، و يسهل بذلك الامر فى غيرهما لو صعب على أحد ، و لم تصدق كفاية الانتهاء إلى الاختيار فى استحقاق العقوبة على ما كان فعلا مغفولا عنه و ليس بالاختيار ، و لا يخفى أنه لا يكاد ينحل هذا الاشكال إلا بذلك ، أو الالتزام بكون المشروط أو المؤقت مطلقا معلقا ، لكنه قد اعتبر على نحو لا تتصف مقدماته الوجودية عقلا بالوجوب قبل الشرط أو الوقت غير التعلم ، فيكون الايجاب حاليا ، و إن كان الواجب استقباليا قد أخذ على نحو لا يكاد يتصف بالوجوب شرطه ، و لا غير التعلم من مقدماته قبل شرطه أو وقته .
شرح
ازاينرو در واجب مشروط و موقت نيز [ تفحص و تعلّم لازم است و ] اشكالى وجود ندارد [ حتى پيش از فرارسيدن وقت و در صورت ترك آن ، مستحق عقوبت است ] ، و با اين پاسخ [ - وقتى در واجب مشروط و موقت ، اشكال بر طرف شد ] در صورتى كه در غير مشروط و موقت ، امر بر كسى مشكل شود و در استحقاق عقوبت منتهى شدن به اختيار صادق نيايد ، و در نتيجه فعل واجب در حقّش مغفول عنه محسوب شود كه [ ترك آن ] امر غيراختيارى است ، [ رفع اين اشكال با توجه به پاسخ محقق اردبيلى و صاحب مدارك سهل و آسان است ، [ زيرا وجوب تحصيل معرفت ، وجوب نفسى است كه تركش سبب استحقاق عقاب بر نفس آن است ] .
ناگفته نماند اين اشكال [ - عقاب بر ترك واجب مشروط و موقت ] ، را تنها يا با همين [ پاسخى كه محقق اردبيلى و صاحب مدارك گفتند ] حل مىشود ، و يا آنكه ملتزم شويم واجب مشروط يا موقت بهطور مطلق [ - در همهء موارد و حالات ] معلّق مىباشند [ يعنى وجوب در آن فعلى است ] ، ولى عقلا به گونهاى اعتبار شده كه مقدمات وجودى آن ، [ مانند : استطاعت و ساير مقدماتى كه وجود واجب ( حج ) بر آنها موقوف است ] ، پيش از شرط يا وقت ، به وجوب متصف نمىشود ، [ پس تحصيل آنها واجب نيست ] غير از تعلم [ كه واجب حالى است به دليل وجوب صاحب حال ] . در نتيجه ايجاب [ در مشروط و موقت پيش از شرط و وقت ، فعلى و ] حالى است ، هرچند واجب ، استقبالى مىباشد كه به نحوى اخذ شده كه به شرط وجوب ( - استطاعت ) ، و نه به غير تعلّم از مقدمات وجوب [ مانند تهيه زاد و راحله ] پيش از شرط يا وقتش متصف نيست .