به اين پنج نفر گفت : « 1 » مصحفها را بنويسيد و آنها را عرضه كنيد و در موارد اختلاف به قول اين شيخ ، يعنى حسن عمل كنيد . پس آنها به امر حسن و گروه مزبور يازده حرف را تغيير دادند . راوى گفت : به مالك گفتم : كار عرضه كردن را چه كسى به عهده داشت ؟ گفت :
عاصم جحدرى . گفتم : حسن هم در ميان آنها بود ؟ گفت : شيخ آنها بود » .
از اين روايت فهميده مىشود حروفى كه تغيير دادند در پرتو حروف موجود در مصحف عثمانى بوده و اين گروه كه به اين كار دست زدند از پيشوايان بصره در علم قرآن بودند و لذا حجاج آنها را از بصره به كوفه فرا خواند . عاصم جحدرى ( متوفى 128 ه ) از علماى رسم و قرائت بود و مالك بن دينار ( متوفى 127 ه ) از خوشنويسان بود كه اجرت مىگرفت و قرآن مىنوشت و از مهمترين حافظان قرآن در ميان مردم بود « 2 » و اما حسن ( متوفى 110 ه ) از لحاظ علم و عمل پيشواى مردم بصره در زمان خود بود « 3 » و ابو العاليه از بزرگان تابعين بود و ابن ابى داود دربارهء او گفته است : كسى بعد از صحابه عالمتر از او به قرآن نبود . « 4 »
همچنين باقلانى روايتى را نقل مىكند كه طبق آن حجاج به عاصم جحدرى و ابن اصمع دستور داد كه مصاحف را جستجو كنند و هر مصحفى كه مخالف با عثمان بود از بين ببرند و به صاحب آن شصت درهم بدهند . سپس مىگويد : « حجاج خواست مصاحف را به مصحف عثمان برگرداند و چيزى از آن تغيير داده نشود تا اختلاف نيفتد ، و ممكن است چيزى را كه با روايت آحاد نقل شده و يا تلاوت آن نسخ شده است ، از آن ساقط كرده باشد » . « 5 »
از چيزهايى كه به اهتمام حجاج درباره مصاحف و نسخهبردارى و ضبط آن دلالت دارد روايت سمهودى از ابن زباله رفيق مالك بن انساست ، او از مالك روايت مىكند كه : حجاج بن يوسف به مراكز شهرها مصحفهايى را فرستاد و به مدينه مصحف بزرگى
هامش
( 1 ) جز چهار نفر ذكر نكرده و شايد پنجمى همان حسن باشد كه نام او پس از اندكى مىآيد و او شيخ آنها بوده است .
( 2 ) ابن الجزرى : غاية النهاية ، ج 2 ، ص 36 .
( 3 ) همان مصدر ، ج 1 ، ص 235 .
( 4 ) همان مصدر ، ج 1 ، ص 285 - 284 .
( 5 ) دكتر صلاح الدين المنجد : ص 46 به نقل از وفاء الوفاء باخبار دار المصطفى از سمهودى : ج 1 ، ص 668 .